------------------ बह्वृचब्राह्मणे श्रूयते- ऽयावज्जीवमाग्निहोत्रं जुहोतिऽ इति । तत्रं यावज्जीवशब्दो मरणावधिकालपरः । तत्कालसंबन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहोत्रे पूर्वमप्राप्तत्वात् ऽजुहोतिऽ इत्यनूदिते कर्मणि विधीयते । तथा सत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वाभावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एक एवाग्निहोत्रस्य पर्यवस्यति । स च काम्यप्रयोगो ऽभ्यसितव्यः । सकृदनुष्ठानस्य ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । ऽयावज्जीवम्ऽ इत्यस्य कालविधेर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्मात्-अयं काम्यकर्मणो ऽभ्याससिद्धये कालरूपधर्मविधिः । इति प्राप्ते,- ब्रूमः- यावज्जीवशब्दो न कालस्य वाचकः, किंतु लक्षकः । वाच्यार्थस्तुकृत्स्नजीवनम् । न च-जीवनं कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यम् । तस्य पुरुषधर्मत्वात् । तं च पुरुषधर्मे निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते । न च - अत्र कर्मभेदः । तद्धेतूनां शब्दान्तरादीनामभावात् । न च-अभ्यासस्तद्धेतुः । निमित्तविशेषसद्भावेनाविशेषपुनःश्रुतेरभावात् । अतः प्रयोगभेदः पर्यवस्यति । जीवनस्यात्र निमित्तत्वात् । सति निमित्ते नैमित्तिकस्य त्यागायोगान्नित्यत्वमर्थसिद्धम् । न च-जीवननिमित्तनैरन्तर्येण प्रयोगनैरन्तर्यापत्तिः । सायंप्रातःकालयोर्विहितत्वात् । तस्मात्-जीवनस्य पुरूषधर्मत्वान्नीत्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नौ
------------------ bahvṛcabrāhmaṇe śrūyate- 'yāvajjīvamāgnihotraṃ juhoti' iti | tatraṃ yāvajjīvaśabdo maraṇāvadhikālaparaḥ | tatkālasaṃbandhaśca prakṛte kāmyāgnihotre pūrvamaprāptatvāt 'juhoti' ityanūdite karmaṇi vidhīyate | tathā satyasya vākyasya nityaprayogavidhāyakatvābhāvena vākyāntaravihitaḥ kāmyaprayoga eka evāgnihotrasya paryavasyati | sa ca kāmyaprayogo 'bhyasitavyaḥ | sakṛdanuṣṭhānasya 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ' ityanenaiva siddhatvāt | 'yāvajjīvam' ityasya kālavidhervaiyarthyaprasaṅgāt | tasmāt-ayaṃ kāmyakarmaṇo 'bhyāsasiddhaye kālarūpadharmavidhiḥ | iti prāpte,- brūmaḥ- yāvajjīvaśabdo na kālasya vācakaḥ, kiṃtu lakṣakaḥ | vācyārthastukṛtsnajīvanam | na ca-jīvanaṃ karmadharmatvena vidhātuṃ śakyam | tasya puruṣadharmatvāt | taṃ ca puruṣadharme nimittīkṛtyāgnihotraprayogo vidhīyate | na ca - atra karmabhedaḥ | taddhetūnāṃ śabdāntarādīnāmabhāvāt | na ca-abhyāsastaddhetuḥ | nimittaviśeṣasadbhāvenāviśeṣapunaḥśruterabhāvāt | ataḥ prayogabhedaḥ paryavasyati | jīvanasyātra nimittatvāt | sati nimitte naimittikasya tyāgāyogānnityatvamarthasiddham | na ca-jīvananimittanairantaryeṇa prayoganairantaryāpattiḥ | sāyaṃprātaḥkālayorvihitatvāt | tasmāt-jīvanasya purūṣadharmatvānnītyakāmyaprayogau bhinnau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ काठककाण्वमाध्यंदिनतैत्तिरीयादिशाखासु दर्शपूर्णमासाख्यं कर्माऽन्नातम् । तत्र शाखाभेदात्कर्म भिद्यते । कुतः । भेदकारणानां नामभेदादीनां बहूनामुपलम्भात् । काठक-काण्वादिको नामभेदः । कारीरीवाक्यान्यधीयानाः केचिच्छाखिनो भूमौ भोजनमाचरन्ति, शाखान्तरध्यायिनो नाऽचरन्ति, इति धर्मभेदः । एकस्यां शाखायामधीताः ऽइषे त्वाऽ इत्यादयो मन्त्राः, पलाशशाखाच्छेदादयः क्रियाश्च, शाखान्तरे ऽप्यधीयन्त इति पुनरुक्तिः । एवमशक्त्यादयो भेदहेतव उदाहार्याः । न ह्यल्पायुवा मनुष्येण सर्वशाखाध्ययनपूर्वकं कर्मानुष्ठानं कर्तु शक्यम् । तस्मात्-शाखाभेदेन कर्मभेदः । इति प्राप्ते- ब्रूमः- रूपाद्यभेदादेकं कर्म । आग्नेयाष्टाकपालादियागरूपं षदेवैकस्यां शाखायाम्, तदेवान्यत्राप्युपलभ्यते । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति यागरूपः पुरूषव्यापारश्चैकविधः । ऽदर्शपूर्णमासौऽ इति कर्मनामाप्येकम् । ऽस्वर्गकामःऽ इति फलसंबधो ऽप्येकः । तस्मात्- अभिन्नं कर्म । पूर्वपक्षहेतवस्त्वन्यथा संगच्छन्ते । काठकादिकं ज्योतिरादिवन्न कर्मसाम, ऽकाठकेन यजेतऽ इत्यश्रवणात् । ऽकाठकवधीतेऽ इति प्रयोगाद्ग्रन्थनोमत्यवगन्तव्यम् । भूभोजनादिरध्ययनधर्मः । पुनरुक्तिरध्येतृभेदान्न दुष्यतिऽ । अल्पायुवापि शाखान्तरस्थोपसंहारन्यायेन कर्मानुष्ठातुं शक्यते । तस्मात्- अनन्यथासिद्धरूपप्रत्यभिज्ञानाच्छाखाभेदे ऽपि कर्म न भिद्यते
------------------ kāṭhakakāṇvamādhyaṃdinataittirīyādiśākhāsu darśapūrṇamāsākhyaṃ karmā'nnātam | tatra śākhābhedātkarma bhidyate | kutaḥ | bhedakāraṇānāṃ nāmabhedādīnāṃ bahūnāmupalambhāt | kāṭhaka-kāṇvādiko nāmabhedaḥ | kārīrīvākyānyadhīyānāḥ kecicchākhino bhūmau bhojanamācaranti, śākhāntaradhyāyino nā'caranti, iti dharmabhedaḥ | ekasyāṃ śākhāyāmadhītāḥ 'iṣe tvā' ityādayo mantrāḥ, palāśaśākhācchedādayaḥ kriyāśca, śākhāntare 'pyadhīyanta iti punaruktiḥ | evamaśaktyādayo bhedahetava udāhāryāḥ | na hyalpāyuvā manuṣyeṇa sarvaśākhādhyayanapūrvakaṃ karmānuṣṭhānaṃ kartu śakyam | tasmāt-śākhābhedena karmabhedaḥ | iti prāpte- brūmaḥ- rūpādyabhedādekaṃ karma | āgneyāṣṭākapālādiyāgarūpaṃ ṣadevaikasyāṃ śākhāyām, tadevānyatrāpyupalabhyate | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta' iti yāgarūpaḥ purūṣavyāpāraścaikavidhaḥ | 'darśapūrṇamāsau' iti karmanāmāpyekam | 'svargakāmaḥ' iti phalasaṃbadho 'pyekaḥ | tasmāt- abhinnaṃ karma | pūrvapakṣahetavastvanyathā saṃgacchante | kāṭhakādikaṃ jyotirādivanna karmasāma, 'kāṭhakena yajeta' ityaśravaṇāt | 'kāṭhakavadhīte' iti prayogādgranthanomatyavagantavyam | bhūbhojanādiradhyayanadharmaḥ | punaruktiradhyetṛbhedānna duṣyati' | alpāyuvāpi śākhāntarasthopasaṃhāranyāyena karmānuṣṭhātuṃ śakyate | tasmāt- ananyathāsiddharūpapratyabhijñānācchākhābhede 'pi karma na bhidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.