------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽवार्त्रघ्नीऽ पूर्णमासे ऽनूच्येते, वृधन्वती अमावायायाम्ऽ इति । तत्र - इदं वार्त्रघ्नीयुगलं वृधन्वतीयुगलं च हौत्रकाण्ड आज्यभागयोः क्रमे ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्घनम् -ऽ इत्यनुवाकेनाऽम्नातम् । उदाहृतेन तु ब्राह्मणवाक्येन दर्शपूर्णमासयागयोस्तद्विधिरवगम्यते । तत्र वाक्यस्य प्रबलत्वादेषां मन्त्राणां दर्शपूर्णमासयागाङ्गत्वम्, न त्वाज्यभागाङ्गत्वम् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्गनत्ऽ इत्याग्नेयी प्रथमा वार्त्रघ्नी, ऽत्वं सोमासि सत्पतिःऽ इति सौम्या द्वितीया वार्त्रघ्नी । ऽअग्निः प्रत्नेन जन्मनाऽ - इत्याग्नेयी प्रथमा बृधन्वती, ऽसोम गीर्भिष्ट्वा वयम्ऽ इति सौम्या द्वितीया वृधन्वती । तत्र मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयागयोराग्नेयपुरोडाशसद्भावादाग्नेयीद्वयस्य विकल्पेन पुरोनुवाक्यात्वं कथंचिद्भवतु । सौम्ययोस्तु तन्न संभवति । सोमदेवताया अभावात् । नह्यग्नीषोमीये ऽपि केवलः सोमो विद्यते । किंच ऽपूर्णमासे, अमावास्यायाम्ऽ इति सप्तमीभ्यामाधारत्वं गम्यते । तच्च यागवाचित्वे यागस्य मुख्यत्वान्न संभवति । कालस्य तूपसर्जनत्वात्तद्वाचित्वं युक्तम् । किंच - प्रयाजमन्त्रानुवादकस्यानन्तरमेवायमनुवाकः पठितः । स चाऽज्यभागयोरङ्गयोः क्रमः । न तु मुख्ययोदर्श पूर्णमासयोः । तस्मान्न मन्त्रचतुष्टयस्य मुख्ययागाङ्गत्वम, किं त्वाज्यभागाङ्गत्वम् । ननु - एतत्क्रमेणैव लब्धम् । तत्रापि ऽआग्नेये प्रथमाज्यभागे मन्त्रो ऽप्याग्नेयः । सौम्ये द्वितीये सौम्यःऽ इत्येषा व्यवस्था लिङ्गेनैव लभ्यते । बाढम् । तथापि ऽवार्त्रघ्नीयुगलं पौर्णमासीकाले, वृधन्वतीयुगलममावास्यायाम्ऽ इत्येषा व्यवस्था पूर्वनप्राप्ता ब्राह्मणवाक्येनाभिधीयते - इति न वैयर्थ्यम्
------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'vārtraghnī' pūrṇamāse 'nūcyete, vṛdhanvatī amāvāyāyām' iti | tatra - idaṃ vārtraghnīyugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ca hautrakāṇḍa ājyabhāgayoḥ krame 'agnirvṛtrāṇi jaṅghanam -' ityanuvākenā'mnātam | udāhṛtena tu brāhmaṇavākyena darśapūrṇamāsayāgayostadvidhiravagamyate | tatra vākyasya prabalatvādeṣāṃ mantrāṇāṃ darśapūrṇamāsayāgāṅgatvam, na tvājyabhāgāṅgatvam - iti prāpte, - brūmaḥ- 'agnirvṛtrāṇi jaṅganat' ityāgneyī prathamā vārtraghnī, 'tvaṃ somāsi satpatiḥ' iti saumyā dvitīyā vārtraghnī | 'agniḥ pratnena janmanā' - ityāgneyī prathamā bṛdhanvatī, 'soma gīrbhiṣṭvā vayam' iti saumyā dvitīyā vṛdhanvatī | tatra mukhyayordarśapūrṇamāsayāgayorāgneyapuroḍāśasadbhāvādāgneyīdvayasya vikalpena puronuvākyātvaṃ kathaṃcidbhavatu | saumyayostu tanna saṃbhavati | somadevatāyā abhāvāt | nahyagnīṣomīye 'pi kevalaḥ somo vidyate | kiṃca 'pūrṇamāse, amāvāsyāyām' iti saptamībhyāmādhāratvaṃ gamyate | tacca yāgavācitve yāgasya mukhyatvānna saṃbhavati | kālasya tūpasarjanatvāttadvācitvaṃ yuktam | kiṃca - prayājamantrānuvādakasyānantaramevāyamanuvākaḥ paṭhitaḥ | sa cā'jyabhāgayoraṅgayoḥ kramaḥ | na tu mukhyayodarśa pūrṇamāsayoḥ | tasmānna mantracatuṣṭayasya mukhyayāgāṅgatvama, kiṃ tvājyabhāgāṅgatvam | nanu - etatkrameṇaiva labdham | tatrāpi 'āgneye prathamājyabhāge mantro 'pyāgneyaḥ | saumye dvitīye saumyaḥ' ityeṣā vyavasthā liṅgenaiva labhyate | bāḍham | tathāpi 'vārtraghnīyugalaṃ paurṇamāsīkāle, vṛdhanvatīyugalamamāvāsyāyām' ityeṣā vyavasthā pūrvanaprāptā brāhmaṇavākyenābhidhīyate - iti na vaiyarthyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.