------------------ न तावदत्र शेषत्वस्य स्वरूपं निरूपयितुं शक्यते । तथा हि-शेषत्वं नाम किम्-अविनाभूतत्वम्, प्रयोज्यत्वं वा, विध्यन्तविहितत्वं वा । नाऽद्यः । षडद्यागानामविनाभूतानां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इत्यत्र तुषोपवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्प्रयोज्यत्वाभावात् । न तृतीयः । बिध्यादिविहितस्य पलाशशाखाच्छेदस्य सत्यपि शेषत्वे विध्यन्तविहितत्वाभावात् । तस्मान्नास्ति शेषतायाः स्वरूपम् । नापि हेतुरस्ति । ऽविमतः शेषः, एवंत्वात्, इति कस्यचिद्धेतोरनिरूपणात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽविमतः प्रयाजादिः शेषः, परार्थत्वात्, भृत्यादिवत्ऽ इति हेतुः सुनिरूपः । अविनाभूतत्वादीनां लक्षणानां दुष्टत्वे ऽपि ऽपरार्थः शेषःऽ इति लक्षणस्यादुष्टत्वात् । तेन लक्षित आकारः स्वरूपम् । न च पारार्थ्यस्यैव हेतुत्वे लक्षणत्वे च सांकर्यम् । आकारभेदेन तद्भेदात् । दृष्टान्ते गृहीतव्याप्तिं सहायीकृत्य बोधक आकारो हेतुः । इतख्यावृत्त्या बोधक आकारो लक्षणम् । तस्माच्छेषताया हेतुस्वरूपे विद्येते
------------------ na tāvadatra śeṣatvasya svarūpaṃ nirūpayituṃ śakyate | tathā hi-śeṣatvaṃ nāma kim-avinābhūtatvam, prayojyatvaṃ vā, vidhyantavihitatvaṃ vā | nā'dyaḥ | ṣaḍadyāgānāmavinābhūtānāṃ parasparaśeṣatvaprasaṅgāt | na dvitīyaḥ | 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' ityatra tuṣopavāpaṃ prati śeṣasyāpi kapālasya tatprayojyatvābhāvāt | na tṛtīyaḥ | bidhyādivihitasya palāśaśākhācchedasya satyapi śeṣatve vidhyantavihitatvābhāvāt | tasmānnāsti śeṣatāyāḥ svarūpam | nāpi heturasti | 'vimataḥ śeṣaḥ, evaṃtvāt, iti kasyaciddhetoranirūpaṇāt-iti prāpte,- brūmaḥ- 'vimataḥ prayājādiḥ śeṣaḥ, parārthatvāt, bhṛtyādivat' iti hetuḥ sunirūpaḥ | avinābhūtatvādīnāṃ lakṣaṇānāṃ duṣṭatve 'pi 'parārthaḥ śeṣaḥ' iti lakṣaṇasyāduṣṭatvāt | tena lakṣita ākāraḥ svarūpam | na ca pārārthyasyaiva hetutve lakṣaṇatve ca sāṃkaryam | ākārabhedena tadbhedāt | dṛṣṭānte gṛhītavyāptiṃ sahāyīkṛtya bodhaka ākāro hetuḥ | itakhyāvṛttyā bodhaka ākāro lakṣaṇam | tasmāccheṣatāyā hetusvarūpe vidyete
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.