Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 4.20

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे एकोनविंशः सर्गः ॥१९॥ ॐ । एवं श्रीरामेण मध्ये पृष्टं जाग्रदादिस्वरूपं निर्णीय प्रकृतम् एवानुसन्दधाति एतत् ते कथितं सर्वम् मनोरूपनिरूपणे । मया राघव नान्येन केनचिन् नाम हेतुना

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ekonaviṃśaḥ sargaḥ ||19|| oṃ | evaṃ śrīrāmeṇa madhye pṛṣṭaṃ jāgradādisvarūpaṃ nirṇīya prakṛtam evānusandadhāti etat te kathitaṃ sarvam manorūpanirūpaṇe / mayā rāghava nānyena kenacin nāma hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोनिरूपणम् एव करोति दृढनिश्चयवच् चेतो यद् भावयति भूरिशः । तत्तां यात्य् अनलाश्लेषाद् अयःपिण्डो ःग्निताम् इव

manonirūpaṇam eva karoti dṛḍhaniścayavac ceto yad bhāvayati bhūriśaḥ / tattāṃ yāty analāśleṣād ayaḥpiṇḍo ḥgnitām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभावग्रहोत्सर्गदृशश् चित्तेन कल्पिताः । नासत्या नापि सत्यास् ता मनश्चापलकारणाः

bhāvābhāvagrahotsargadṛśaś cittena kalpitāḥ / nāsatyā nāpi satyās tā manaścāpalakāraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो हि हेतुः कर्तृ स्यात् कारणं च जगत्स्थितेः । विश्वरूपतयैवेदं तनोति मलिनम् मनः

mano hi hetuḥ kartṛ syāt kāraṇaṃ ca jagatsthiteḥ / viśvarūpatayaivedaṃ tanoti malinam manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो हि पुरुषो राम तन् नियोज्यं शुभे पथि । तज्जयैकान्तसाध्या हि सर्वा जगति भूतयः

mano hi puruṣo rāma tan niyojyaṃ śubhe pathi / tajjayaikāntasādhyā hi sarvā jagati bhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शरीरस्य पुरुषत्वेन स्थितत्वात् कथं चक्षुषालभ्यमानस्य मनसः पुरुषत्वं कथयसीत्य् । अत्राह शरीरं चेत् शरीरं स्यात् कथं शुक्रो महामतिः । अगमद् विविधम् भेदम् बहुदेहसमुद्भवम्

nanu śarīrasya puruṣatvena sthitatvāt kathaṃ cakṣuṣālabhyamānasya manasaḥ puruṣatvaṃ kathayasīty | atrāha śarīraṃ cet śarīraṃ syāt kathaṃ śukro mahāmatiḥ / agamad vividham bhedam bahudehasamudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति तस्माच् चित्तं हि पुरुषः पुरुषश् चित्तम् एव हि । यन्मयं च भवत्य् एतत् तद् अवाप्नोत्य् असंशयम्

phalitaṃ kathayati tasmāc cittaṃ hi puruṣaḥ puruṣaś cittam eva hi / yanmayaṃ ca bhavaty etat tad avāpnoty asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमफलितम् आह यद् अतुच्छम् अनायासम् अनुपाधि गतभ्रमम् । यत्नात् तदनुसन्धानं कुरु तत्तां च यास्यसि

paramaphalitam āha yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam / yatnāt tadanusandhānaṃ kuru tattāṃ ca yāsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेनाप्य् एतद् एव कथयति अभिपतति मनःस्थितिं शरीरं न तु वपुराचरितम् मनः प्रयाति । अभिपततु तवात्र तेन सत्यं सुभग मनः प्रजहात्व् असत्यम् अन्यत्

sargāntaślokenāpy etad eva kathayati abhipatati manaḥsthitiṃ śarīraṃ na tu vapurācaritam manaḥ prayāti / abhipatatu tavātra tena satyaṃ subhaga manaḥ prajahātv asatyam anyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानन्दो न निरानन्दो न चलं नाचलं स्थिरम् । न सन् नासन् न चैतेषां मध्यं ज्ञमननं विदुः

nānando na nirānando na calaṃ nācalaṃ sthiram / na san nāsan na caiteṣāṃ madhyaṃ jñamananaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वासनामये स्पन्दरसे गज इव पल्वले मज्जति तज्ज्ञः । मूर्खस्य मनो भोगभूमिम् एव पश्यति न सत्तत्त्वम्

na vāsanāmaye spandarase gaja iva palvale majjati tajjñaḥ | mūrkhasya mano bhogabhūmim eva paśyati na sattattvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चायम् अत्रापरो दृष्टान्तः । अकुर्वन्न् अपि श्वभ्रपतनं पुरुषश् शय्यासनगतो ऽपि श्वभ्रपतनवासनावासिते चेतसि श्वभ्रपतनदुःखम् अनुभवति । अपरस् तु कुर्वन्न् अपि श्वभ्रपतनं परमम् उपशमम् उपगतवति मनसि शय्यासनसुखम् अनुभवति । एवम् एकशय्यासनगतयोर् एकश् श्वभ्रपतनस्याकर्ता कर्ता सम्पन्नः । द्वितीयश् श्वभ्रपतनस्य कर्ताप्य् अकर्ता सम्पन्नश् चित्तवशात् । तस्माद् यच्चित्तस् तन्मयो भवति पुरुष इति सिद्धान्तः

tathā cāyam atrāparo dṛṣṭāntaḥ | akurvann api śvabhrapatanaṃ puruṣaś śayyāsanagato 'pi śvabhrapatanavāsanāvāsite cetasi śvabhrapatanaduḥkham anubhavati | aparas tu kurvann api śvabhrapatanaṃ paramam upaśamam upagatavati manasi śayyāsanasukham anubhavati | evam ekaśayyāsanagatayor ekaś śvabhrapatanasyākartā kartā sampannaḥ | dvitīyaś śvabhrapatanasya kartāpy akartā sampannaś cittavaśāt | tasmād yaccittas tanmayo bhavati puruṣa iti siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन तव कर्तुर् अकर्तुर् वा नित्यम् असंसक्तं भवतु चेतः । न तद् अस्त्व् आत्मतत्त्वव्यतिरिक्तं यत्र संसक्तिर् भाव्यते । यत् किञ्चिद् इदं जगद् गतं तत् सर्वं शुद्धचित्तत्त्वावभासम् एवावैहि

tena tava kartur akartur vā nityam asaṃsaktaṃ bhavatu cetaḥ | na tad astv ātmatattvavyatiriktaṃ yatra saṃsaktir bhāvyate | yat kiñcid idaṃ jagad gataṃ tat sarvaṃ śuddhacittattvāvabhāsam evāvaihi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम्भावस्य ज्ञातज्ञेयस्य पुंसो नायम् आत्मा सुखदुःखानां गम्य इति निश्चये जाते । नात्मनो व्यतिरिक्ता आधाराधेयदृष्टयो विद्यन्ते इति निश्चये जाते । नात्मनो व्यतिरिक्ता द्रष्टृदर्शनदृश्यदृशो दृश्यन्ते इति निश्चये जाते । नात्मनो व्यतिरिक्तम् ईहितम् अनीहितं वास्तीति निश्चये जाते । नाहं देह इति निश्चये जाते । सर्वपदार्थय्वतिरिक्तो वालाग्रसहस्रभागभागो ऽहम् इति निश्चये जाते । यत् किञ्चिद् इदं तत् सर्वम् अहम् एवेति निश्चये जाते । सर्वतत्त्वावभासकस् सर्वगश् चिज्ज्योतिर् एवाहम् इति निश्चये जाते । नाहं सुखदुःखानां गम्य इति निश्चये जाते । विगतज्वरतया चित्तवृत्तेर् लीलयैव तिष्ठतो व्यवहारेषु ज्ञस्य सङ्कटेष्व् असङ्कटेषु मुदितैव केवलं ज्योत्स्नेव भुवनभागम् अलङ्करोति न चिन्ता

evambhāvasya jñātajñeyasya puṃso nāyam ātmā sukhaduḥkhānāṃ gamya iti niścaye jāte | nātmano vyatiriktā ādhārādheyadṛṣṭayo vidyante iti niścaye jāte | nātmano vyatiriktā draṣṭṛdarśanadṛśyadṛśo dṛśyante iti niścaye jāte | nātmano vyatiriktam īhitam anīhitaṃ vāstīti niścaye jāte | nāhaṃ deha iti niścaye jāte | sarvapadārthayvatirikto vālāgrasahasrabhāgabhāgo 'ham iti niścaye jāte | yat kiñcid idaṃ tat sarvam aham eveti niścaye jāte | sarvatattvāvabhāsakas sarvagaś cijjyotir evāham iti niścaye jāte | nāhaṃ sukhaduḥkhānāṃ gamya iti niścaye jāte | vigatajvaratayā cittavṛtter līlayaiva tiṣṭhato vyavahāreṣu jñasya saṅkaṭeṣv asaṅkaṭeṣu muditaiva kevalaṃ jyotsneva bhuvanabhāgam alaṅkaroti na cintā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ज्ञः कुर्वन्न् अप्य् अकर्ता सम्पन्नः । मनसो ऽलेपकत्वात् । नासौ पाणिपादादिविक्षेपस्य यत्नकृतस्यापि कर्मणः फलम् अनुभवति

tena jñaḥ kurvann apy akartā sampannaḥ | manaso 'lepakatvāt | nāsau pāṇipādādivikṣepasya yatnakṛtasyāpi karmaṇaḥ phalam anubhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् मनस् सर्वकर्मणां सर्वेहितानां सर्वभावानां सर्वलोकानां सर्वगतीनां बीजं । तस्मिन् परिहृते सर्वकर्माणि परिहृतानि भवन्ति । सर्वदुःखानि क्षीयन्ते । सर्वानन्दास् समुपयान्ति

etan manas sarvakarmaṇāṃ sarvehitānāṃ sarvabhāvānāṃ sarvalokānāṃ sarvagatīnāṃ bījaṃ | tasmin parihṛte sarvakarmāṇi parihṛtāni bhavanti | sarvaduḥkhāni kṣīyante | sarvānandās samupayānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानसेनापि कर्मणा यत्नकृतेनापि ज्ञो नाक्रम्यते न विवशीक्रियते न रञ्जनाम् उपैत्य् अव्यतिरिक्तत्वात्

mānasenāpi karmaṇā yatnakṛtenāpi jño nākramyate na vivaśīkriyate na rañjanām upaity avyatiriktatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा बालो मनसा नगरस्य निर्माणं निर्मथनं च कुर्वन् नगरे निर्माणं मनस्कृतम् अकृतम् एव लीलयानुभवति नोपादेयतया । सुखम् अकृत्रिमम् इदम् इति पश्यति । नगरनिर्मथनं च मनस्कृतम् अकृतम् इव पश्यन् दुःखम् अपि लीलयानुभवन्न् अपि न दुःखम् इति पश्यति । एवम् असौ परमार्थज्ञः कुर्वन्न् अपि न लिप्यते एवेति

yathā bālo manasā nagarasya nirmāṇaṃ nirmathanaṃ ca kurvan nagare nirmāṇaṃ manaskṛtam akṛtam eva līlayānubhavati nopādeyatayā | sukham akṛtrimam idam iti paśyati | nagaranirmathanaṃ ca manaskṛtam akṛtam iva paśyan duḥkham api līlayānubhavann api na duḥkham iti paśyati | evam asau paramārthajñaḥ kurvann api na lipyate eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभावेषूपादेयतायां क्षीयमाणायां जगति किं कारणं दुःखस्य । न चोपादेयं किञ्चिद् अपि सम्भवति यद् अविनाशि व्यतिरिक्तं वात्मनः । तस्माद् अयम् आत्मा कर्ताप्य् अकर्ता भोक्ताप्य् अभोक्ता तत्त्वतः

sarvabhāveṣūpādeyatāyāṃ kṣīyamāṇāyāṃ jagati kiṃ kāraṇaṃ duḥkhasya | na copādeyaṃ kiñcid api sambhavati yad avināśi vyatiriktaṃ vātmanaḥ | tasmād ayam ātmā kartāpy akartā bhoktāpy abhoktā tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एतत् कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चास्याध्यारोप्यते । अवश्यकं तद् असम्यग्दर्शनमोहात् न वस्तुत इति । यथाभूतवस्तुविचारणात् कर्तृत्वभोक्तृत्वे न स्तः । इन्द्रियेन्द्रियार्थद्वेषाभिलाषादिका दृष्टयस् तद्दृष्टीनां दृश्यन्ते नातद्दृष्टीनाम्

yad etat kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ cāsyādhyāropyate | avaśyakaṃ tad asamyagdarśanamohāt na vastuta iti | yathābhūtavastuvicāraṇāt kartṛtvabhoktṛtve na staḥ | indriyendriyārthadveṣābhilāṣādikā dṛṣṭayas taddṛṣṭīnāṃ dṛśyante nātaddṛṣṭīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मोक्षो ऽस्ति न संसारस् त्व् असक्तमनसाम् इह । संसक्तमनसां त्व् अन्तस् सर्वम् अस्ति यथास्थितम्

na mokṣo 'sti na saṃsāras tv asaktamanasām iha / saṃsaktamanasāṃ tv antas sarvam asti yathāsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञस्य केवलम् आत्मतत्त्वम् एवोल्लसति । न द्वित्वैकत्वादिसिद्धे द्वित्वैकत्वे करोति । सत्त्वासत्त्वे च न द्वे करोति । शक्तिजालाद् अभिन्नां सर्वशक्तितां च दर्शयति । तस्मात्

jñasya kevalam ātmatattvam evollasati | na dvitvaikatvādisiddhe dvitvaikatve karoti | sattvāsattve ca na dve karoti | śaktijālād abhinnāṃ sarvaśaktitāṃ ca darśayati | tasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बन्धो ऽस्ति न मोक्षो ऽस्ति न बध्यो ऽस्ति न बन्धनः । अप्रबोधाद् इदं दुःखं प्रबोधात् प्रविलीयते

na bandho 'sti na mokṣo 'sti na badhyo 'sti na bandhanaḥ / aprabodhād idaṃ duḥkhaṃ prabodhāt pravilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पिता जगति बन्धमतिर् मुधैव सङ्कल्पिता जगति मोक्षमतिर् मुधैव । सन्त्यज्य सर्वम् अनहङ्कृतिर् आत्मनिष्ठो धीरो धिया व्यवहरन् भुवि राम तिष्ठ

saṅkalpitā jagati bandhamatir mudhaiva saṅkalpitā jagati mokṣamatir mudhaiva / santyajya sarvam anahaṅkṛtir ātmaniṣṭho dhīro dhiyā vyavaharan bhuvi rāma tiṣṭha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.