Agamasastra 2

ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम्,"एकमेवाद्वितीयम्"(छाउ।६ । २ । १) इत्यादि श्रुतिभ्यः । आगममात्रं तत् । तत्रोपपत्त्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यते ऽवधारयितुम् इति द्वितीयं प्रकरणम् आरभ्यते वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर् मनीषिणः । अन्तःस्थानात् तु भावानां संवृतत्वेन हेतुना

jñāte dvaitaṃ na vidyata ityuktam,"ekamevādvitīyam"(chā.u.6 / 2 / 1) ityādi śrutibhyaḥ / āgamamātraṃ tat / tatropapattyāpi dvaitasya vaitathyaṃ śakyate 'vadhārayitum iti dvitīyaṃ prakaraṇam ārabhyate vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ / antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नदृश्यानां भावानामन्तः संवृतस्थानमित्येतद् असिद्धम्, यस्मात् प्राच्येषु सुप्त उदक्षु स्वप्नान् पश्यन्न् इव दृश्यत इत्येतद् आशङ्क्याह अदीर्घत्वाच् च कालस्य गत्वा देशान् न पश्यति । प्रतिबुद्धश् च वै सर्वस् तस्मिन् देशे न विद्यते

svapnadṛśyānāṃ bhāvānāmantaḥ saṃvṛtasthānamityetad asiddham, yasmāt prācyeṣu supta udakṣu svapnān paśyann iva dṛśyata ityetad āśaṅkyāha adīrghatvāc ca kālasya gatvā deśān na paśyati / pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च स्वप्नदृश्या भावा वितथा यतः अभावश् च रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम्

itaś ca svapnadṛśyā bhāvā vitathā yataḥ abhāvaś ca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam / vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तस्थानात् तु भेदानां तस्माज् जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते

antasthānāt tu bhedānāṃ tasmāj jāgarite smṛtam / yathā tatra tathā svapne saṃvṛtatvena bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नजागरितस्थाने ह्य् एकम् आहुर् मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना

svapnajāgaritasthāne hy ekam āhur manīṣiṇaḥ / bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च वैतथ्यं जाग्रद् दृश्यानां भेदानाम् आद्यन्तयोर् अभावात् । आदावन्ते च यन् नास्ति वर्तमाने ऽपि तत् तथा । वितथैः सदृशाः सन्तो ऽवितथा इव लक्षिताः

itaś ca vaitathyaṃ jāgrad dṛśyānāṃ bhedānām ādyantayor abhāvāt / ādāvante ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā / vitathaiḥ sadṛśāḥ santo 'vitathā iva lakṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नदृश्यवज्जागरितदृश्यानाम् अपि सत्वम् इति यद् उक्तं तद् अयुक्तम् । यस्माज् जाग्रद् दृश्या अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्तिं कुर्वन्तो गमनागमनादिकार्यं च सप्रयोजाना दृष्टाः । न तु स्वप्नदृश्यानां तद् अस्ति । तस्मात् स्वप्नदृश्यवद् जाग्रद् दृश्यानाम् असत्वं मनोरथमात्रम् इति । तन् न । कस्मात्? यस्मात् सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्माद् आद्यन्तवत्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः

svapnadṛśyavajjāgaritadṛśyānām api satvam iti yad uktaṃ tad ayuktam / yasmāj jāgrad dṛśyā annapānavāhanādayaḥ kṣutpipāsādinivṛttiṃ kurvanto gamanāgamanādikāryaṃ ca saprayojānā dṛṣṭāḥ / na tu svapnadṛśyānāṃ tad asti / tasmāt svapnadṛśyavad jāgrad dṛśyānām asatvaṃ manorathamātram iti / tan na / kasmāt? yasmāt saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate / tasmād ādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नजाग्रद्भेदयोः समत्वाज् जाग्रद्भेदानाम् असत्वम् इति यद् उक्तं तदसत् । कस्मात्? दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । कथम्? न हि जाग्रद् दृष्टा एवैते भेदाः स्वप्ने दृश्यन्ते । किं तर्हि? अपूर्वं स्वप्ने पश्यति, चतुर्दन्तगजमारूठमष्टभुजमात्मानं मन्यते । अन्यद् अप्य् एवंप्रकारम् अपूर्वं पश्यति स्वप्ने । तन् नान्येना असता समम् इति सदेव । अतो दृष्टान्तो ऽसिद्धः । तस्मात्स्वप्नवज्जागरितस्यासत्वमित्य् अयुक्तम् । तन् न, स्वप्ने दृष्टम् अपूर्वं यन् मन्यसे न तत्स्वतः सिद्धम् । किं तर्हि? अपूर्वं स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः

svapnajāgradbhedayoḥ samatvāj jāgradbhedānām asatvam iti yad uktaṃ tadasat / kasmāt? dṛṣṭāntasyāsiddhatvāt / katham? na hi jāgrad dṛṣṭā evaite bhedāḥ svapne dṛśyante / kiṃ tarhi? apūrvaṃ svapne paśyati, caturdantagajamārūṭhamaṣṭabhujamātmānaṃ manyate / anyad apy evaṃprakāram apūrvaṃ paśyati svapne / tan nānyenā asatā samam iti sadeva / ato dṛṣṭānto 'siddhaḥ / tasmātsvapnavajjāgaritasyāsatvamity ayuktam / tan na, svapne dṛṣṭam apūrvaṃ yan manyase na tatsvataḥ siddham / kiṃ tarhi? apūrvaṃ sthānidharmo hi yathā svarganivāsinām / tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्वत्वाशङ्का निराकृता स्वप्नदृष्टान्तस्य पुनः स्वप्नतुल्यतां जाग्रद्भेदानां प्रपञ्चयन्नाह स्वप्नवृत्ताव् अपि त्व् अन्तश् चेतसा कल्पितं त्व् असत् । बहिश् चेतोगृहीतं सद् दृष्टं वैतथ्यम् एतयोः

apūrvatvāśaṅkā nirākṛtā svapnadṛṣṭāntasya punaḥ svapnatulyatāṃ jāgradbhedānāṃ prapañcayannāha svapnavṛttāv api tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat / bahiś cetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyam etayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रद्वृत्तावपि त्व् अन्तश् चेतसा कल्पितं त्व् असत् । बहिश्चेतोगृहीतं सद् युक्तं वैतथ्यम् एतयोः

jāgradvṛttāvapi tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat / bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyam etayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोदक आह उभयोर् अपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर् यदि । क एतान् बुध्यते भेदान् को वै तेषां विकल्पकः

codaka āha ubhayor api vaitathyaṃ bhedānāṃ sthānayor yadi / ka etān budhyate bhedān ko vai teṣāṃ vikalpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पयत्य् आत्मनात्मानम् आत्मा देवः स्वमायया । स एव बुध्यते भेदान् इति वेदान्तनिश्चयः

kalpayaty ātmanātmānam ātmā devaḥ svamāyayā / sa eva budhyate bhedān iti vedāntaniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पयन्केन प्रकारेण कल्पयतीत्युच्यते विकरोत्य् अपरान् भावान् अन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । नियतांश् च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः

saṅkalpayankena prakāreṇa kalpayatītyucyate vikaroty aparān bhāvān antaścitte vyavasthitān / niyatāṃś ca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नवच्चित्तपरिकल्पितं सर्वमित्येतदाशङ्क्यते । यस्माच्चित्तपरिकल्पितैर्मनोरथादिलक्षणैश्चित्तपरिच्छेद्यैवैलक्षण्यं बाह्यानामन्योन्यपरिच्छेद्यत्वमिति ॥ सा न युक्ताशङ्का । चित्तकाला हि ये ऽन्तस् तु द्वयकालाश् च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्यहेतुकः

svapnavaccittaparikalpitaṃ sarvamityetadāśaṅkyate / yasmāccittaparikalpitairmanorathādilakṣaṇaiścittaparicchedyaivailakṣaṇyaṃ bāhyānāmanyonyaparicchedyatvamiti // sā na yuktāśaṅkā / cittakālā hi ye 'ntas tu dvayakālāś ca ye bahiḥ / kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्ता एव ये ऽन्तस् तु स्फुटा एव च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस् त्व् इन्द्रियान्तरे

avyaktā eva ye 'ntas tu sphuṭā eva ca ye bahiḥ / kalpitā eva te sarve viśeṣas tv indriyāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्याध्यात्मिकानां भावानामितरेतरनिमित्तनैमित्तिकतया कल्पनायां किं मूलमित्युच्यते जीवं कल्पयते पूर्वं वचो भावान् पृथग्विधान् । बाह्यान् आध्यात्मिकांश् चैव यथाविद्यस् तथास्मृतिः

bāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāmitaretaranimittanaimittikatayā kalpanāyāṃ kiṃ mūlamityucyate jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvān pṛthagvidhān / bāhyān ādhyātmikāṃś caiva yathāvidyas tathāsmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलमित्युक्तं सैव जीवकल्पना किंनिमित्तेति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति अनिश्चिता यथा रज्जुर् अन्धकारे विकल्पिता । सर्पधारादिभिर् भावैस् तद्वद् आत्मा विकल्पितः

tatra jīvakalpanā sarvakalpanāmūlamityuktaṃ saiva jīvakalpanā kiṃnimitteti dṛṣṭāntena pratipādayati aniścitā yathā rajjur andhakāre vikalpitā / sarpadhārādibhir bhāvais tadvad ātmā vikalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते । रज्जुर् एवेति चाद्वैतं तद्वद् आत्मविनिश्चयः

niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate / rajjur eveti cādvaitaṃ tadvad ātmaviniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यात्मैक एवेति निश्चयः कथं प्राणादिभिरनन्तैर्भावैरेतैः संसारलक्षणैर्विकल्पित इत्य् उच्यते, शृणु प्राणादिभिर् अनन्तैश् च भावैर् एतैर् विकल्पितः । मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम्

yadyātmaika eveti niścayaḥ kathaṃ prāṇādibhiranantairbhāvairetaiḥ saṃsāralakṣaṇairvikalpita ity ucyate, śṛṇu prāṇādibhir anantaiś ca bhāvair etair vikalpitaḥ / māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राण इति प्राणविदो भूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुणविदस् तत्त्वानीति च तद्विदः

prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ / guṇā iti guṇavidas tattvānīti ca tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादा इति पादविदो विषया इति च तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च तद्विदः

pādā iti pādavido viṣayā iti ca tadvidaḥ / lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः । भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यम् इति च तद्विदः ॥ मन्दुप्क् २। २२ ॥ सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः । मूर्त इति मूर्तविदो ऽमूर्त इति च तद्विदः

vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ / bhokteti ca bhoktṛvido bhojyam iti ca tadvidaḥ // MandUpK 2. 22 // sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ / mūrta iti mūrtavido 'mūrta iti ca tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । वादा इति वादविदो भुवनानीति तद्विदः

kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ / vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन इति मनोविदो बुद्धिर् इति च तद्विदः । चित्तम् इति चित्तविदो धर्माधर्मौ च तद्विदः

mana iti manovido buddhir iti ca tadvidaḥ / cittam iti cittavido dharmādharmau ca tadvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चविंशक इत्य् एके षड्विश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्य् आहुर् अनन्त इति चापरे

pañcaviṃśaka ity eke ṣaḍviśa iti cāpare / ekatriṃśaka ity āhur ananta iti cāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकांल् लोकविदः प्राहुर् आश्रमा इति तद्विदः । स्त्रीपुंनपुंसकं लैङ्गाः परापरम् अथापरे

lokāṃl lokavidaḥ prāhur āśramā iti tadvidaḥ / strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparam athāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिर् इति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिर् इति स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्वदा

sṛṣṭir iti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ / sthitir iti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं बहुना यं भावं दर्शयेद् यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वासौ तद्ग्रहः समुपैति तम्

kiṃ bahunā yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati / taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् एषो ऽपृथग्भावैः पृथग् एवेति लक्षितः । एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत् सो ऽविशङ्कितः

etair eṣo 'pṛthagbhāvaiḥ pṛthag eveti lakṣitaḥ / evaṃ yo veda tattvena kalpayet so 'viśaṅkitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेत्द्वैतस्यासत्त्वमुक्तं युक्तितस्तदेतद्वेदान्तप्रमाणावगतमित्याह स्वप्नमाये यथा दृष्टं गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वम् इदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः

yadetdvaitasyāsattvamuktaṃ yuktitastadetadvedāntapramāṇāvagatamityāha svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā / tathā viśvam idaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणार्थोपसंहारार्थो ऽयं श्लौकः । यदा वितथं द्वैतमात्मैवैकः परमार्थतः संस्तदेदं निष्पन्नं भवति सर्वो ऽयं लौकिको वैदिकश्च व्यवहारो ऽविद्याविषय एवेति । तदा न निरोधो न चोत्पत्तिर् न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर् न वै मुक्त इत्य् एषा परमार्थता

prakaraṇārthopasaṃhārārtho 'yaṃ ślaukaḥ / yadā vitathaṃ dvaitamātmaivaikaḥ paramārthataḥ saṃstadedaṃ niṣpannaṃ bhavati sarvo 'yaṃ laukiko vaidikaśca vyavahāro 'vidyāviṣaya eveti / tadā na nirodho na cotpattir na baddho na ca sādhakaḥ / na mumukṣur na vai mukta ity eṣā paramārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वश्लोकार्थस्य हेतुमाह भावैर् असद्भिर् एवायम् अद्वयेन च कल्पितः । भावा अप्य् अद्वयेनैव तस्माद् अद्वयता शिवा

pūrvaślokārthasya hetumāha bhāvair asadbhir evāyam advayena ca kalpitaḥ / bhāvā apy advayenaiva tasmād advayatā śivā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतश्चाद्वयता शिवा? नानाभूतं । पृथक्त्वमन्यस्यान्यस्माद्यत्र दृष्टं तत्राशिवं भवेत् । नात्मभावेन नानेदं न स्वेनापि कथञ्चन । न पृथङ् नापृथक् किञ्चिद् इति तत्त्वविदो विदुः

kutaścādvayatā śivā? nānābhūtaṃ / pṛthaktvamanyasyānyasmādyatra dṛṣṭaṃ tatrāśivaṃ bhavet / nātmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathañcana / na pṛthaṅ nāpṛthak kiñcid iti tattvavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतत्सम्यग्दर्शनं स्तूयते वीतरागभयक्रोधैर् मुनिभिर् वेदपारगैः । निर्विकल्पो ह्य् अयं दृष्टः प्रपञ्चोपशमो ऽद्वयः

tadetatsamyagdarśanaṃ stūyate vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ / nirvikalpo hy ayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo 'dvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्सर्वानर्थप्रशमरूपत्वादद्वयं शिवमभयम् तस्माद् एवं विदित्वैनम् अद्वैते योजयेत् स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकम् आचरेत्

yasmātsarvānarthapraśamarūpatvādadvayaṃ śivamabhayam tasmād evaṃ viditvainam advaite yojayet smṛtim / advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokam ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कया चर्यया लोकमाचरेदित्याह निःस्तुतिर् निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश् च यतिर् यादृच्छिको भवेत्

kayā caryayā lokamācaredityāha niḥstutir nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca / calācalaniketaś ca yatir yādṛcchiko bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वम् आध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । तत्त्वीभूतस् तदारामस् तत्त्वाद् अप्रच्युतो भवेत्

tattvam ādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ / tattvībhūtas tadārāmas tattvād apracyuto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.