Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 18

ननु स्वरूपासिद्ध्या हेतुर् दुष्येत् आश्रयासिद्ध्या तु कस् तस्य दोषः अत आह -- ज्ञाते ऽपीति। अयम् अभिप्रायः -- न स्वरूपेण हेतुर् गमकः, अपि तु ३,५६ पक्षधर्मतया ज्ञातः। न चाप्रसिद्धाश्रयस् तद्धर्मतया ज्ञातुं शक्यते। शैत्यचाक्षुषत्वयोर् अपि पक्षधर्मत्वासिद्ध्यैवाहेतुत्वम्। सिद्धं हि स्वरूपेण जले शैत्यं रूपरूपिरूपैकार्थसमवायिषु च चाक्षुषत्वम्। शब्दा(दौ) हि पक्षधर्मतया तु तयोर् असिद्धत्वम् इति तद्धर्मरूपाभिप्रायेण स्वरूपासिद्धवचनम्। अत आश्रयासिद्धाव् अपि पक्षधर्मत्वासिद्धेर् अहेतुत्वं युक्तम् एवेति

nanu svarūpāsiddhyā hetur duṣyet āśrayāsiddhyā tu kas tasya doṣaḥ ata āha -- jñāte 'pīti. ayam abhiprāyaḥ -- na svarūpeṇa hetur gamakaḥ, api tu 3,56 pakṣadharmatayā jñātaḥ. na cāprasiddhāśrayas taddharmatayā jñātuṃ śakyate. śaityacākṣuṣatvayor api pakṣadharmatvāsiddhyaivāhetutvam. siddhaṃ hi svarūpeṇa jale śaityaṃ rūparūpirūpaikārthasamavāyiṣu ca cākṣuṣatvam. śabdā(dau) hi pakṣadharmatayā tu tayor asiddhatvam iti taddharmarūpābhiprāyeṇa svarūpāsiddhavacanam. ata āśrayāsiddhāv api pakṣadharmatvāsiddher ahetutvaṃ yuktam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् इदानीम् आश्रयासिद्धिम् उदाहरति -- सर्वत्रेति असिद्धान्तेन। यदा हि बौद्धं प्रति सर्वत्र कार्योपलम्भाद् आत्मनस् सर्वगतत्वं मीमांसकास् साधयन्ति, तदान्यतरासिद्धाश्रयो हेतुर् भवति। बौद्धस्यात्मनो ऽसिद्धेर् इति। यस् तु प्रमाणगतिम् अजानानो लौकिकः कश्चिद् आत्मनि संशेते, तस्मिन्न् एव हेताव् उच्यमाने सन्दिग्धाश्रयो हेतुर् इत्य् आह -- लौकिकादेर् इति। आत्मनि संशय इत्य् अर्थः। आदिशब्देन सतीर्थिकानाम् अपि येषाम् आत्मनि संशयः त उपाद्रियन्ते। एवं संशयविपर्ययाभ्याम् आश्रयासिद्धिर् उक्ता। अज्ञानेनाप्य् आश्रयासिद्धिर् अप्रसिद्धपदप्रयोगे दर्शयितव्या। यस्य हि पक्षवचनश् शब्दो न प्रसिद्धस् तं प्रत्येवंजातीयके हेताव् उच्यमाने ऽज्ञानेनाश्रयासिद्धिर् इति

tām idānīm āśrayāsiddhim udāharati -- sarvatreti asiddhāntena. yadā hi bauddhaṃ prati sarvatra kāryopalambhād ātmanas sarvagatatvaṃ mīmāṃsakās sādhayanti, tadānyatarāsiddhāśrayo hetur bhavati. bauddhasyātmano 'siddher iti. yas tu pramāṇagatim ajānāno laukikaḥ kaścid ātmani saṃśete, tasminn eva hetāv ucyamāne sandigdhāśrayo hetur ity āha -- laukikāder iti. ātmani saṃśaya ity arthaḥ. ādiśabdena satīrthikānām api yeṣām ātmani saṃśayaḥ ta upādriyante. evaṃ saṃśayaviparyayābhyām āśrayāsiddhir uktā. ajñānenāpy āśrayāsiddhir aprasiddhapadaprayoge darśayitavyā. yasya hi pakṣavacanaś śabdo na prasiddhas taṃ pratyevaṃjātīyake hetāv ucyamāne 'jñānenāśrayāsiddhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यद्य् अन्यतरासिद्ध्या हेतुर् दुष्यति, एवं तर्ह्य् अमूर्तत्वाद् आत्मा निष्क्रिय इत्येवमादेर् अपि हेतुत्वं न स्यात् दिगम्बराणाम् आत्मनो ऽमूर्तत्वासिद्धेः। मूर्तं हि ते शरीरपरिणामम् आत्मानं मन्यन्ते। अकर्तृकत्वान् नित्यो वेद इति च बौद्धानां तदसिद्धेर् अहेतुः। शब्दो ऽनित्यः कृतकत्वाद् इति मीमांसकानाम् असिद्धेः। तद् एव हेतुर् नाम न कश्चित् व्यवतिष्ठते। अत आह -- वाङ्मात्रेति। अयम् अर्थः -- नासिद्धो ममेति वाङ्मात्राद् धेतुर् असिद्धो भवति। तथा सति न कश्चिद् अनुमानव्यवहारः प्रकल्पेत। द्वाभ्यां तु वादिप्रतिवादिभ्याम् असत्त्वेनावधारितो ३,५७ सिद्धोभवति, तस्यैव तथाविधस्यासिद्धतावचनं वादिनो दूषणं भवति नासिद्ध इति वाक्प्रवृत्तिमात्राद् इति

nanu yady anyatarāsiddhyā hetur duṣyati, evaṃ tarhy amūrtatvād ātmā niṣkriya ityevamāder api hetutvaṃ na syāt digambarāṇām ātmano 'mūrtatvāsiddheḥ. mūrtaṃ hi te śarīrapariṇāmam ātmānaṃ manyante. akartṛkatvān nityo veda iti ca bauddhānāṃ tadasiddher ahetuḥ. śabdo 'nityaḥ kṛtakatvād iti mīmāṃsakānām asiddheḥ. tad eva hetur nāma na kaścit vyavatiṣṭhate. ata āha -- vāṅmātreti. ayam arthaḥ -- nāsiddho mameti vāṅmātrād dhetur asiddho bhavati. tathā sati na kaścid anumānavyavahāraḥ prakalpeta. dvābhyāṃ tu vādiprativādibhyām asattvenāvadhārito 3,57 siddhobhavati, tasyaiva tathāvidhasyāsiddhatāvacanaṃ vādino dūṣaṇaṃ bhavati nāsiddha iti vākpravṛttimātrād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु किम् इदं द्वयोर् असिद्धो ऽसिद्ध इति, न हि विवदमानयोर् एकत्रार्थे सम्प्रतिपत्तिर् भवति, न हि जन्मसहस्रेणापि बौद्धो वेदानाम् अकर्तृकत्वं मन्यते, मीमांसको वापि कण्ठगतप्राणो ऽपि कृतकतां शब्दस्य। तद् एवमादाव् उभयसम्प्रतिपतेर् अभावान् न हेतुभावो ऽवतिष्ठते। अत आह -- इतरद् इति, अयम् अभिप्रायः -- न द्वयोर् असंप्रतिपत्तिर् इत्य् एतावतैव साधनदूषणयोर् अनवकॢप्तिः। यदि वादिना प्रयुक्ते साधने प्रतिवादिना चासिद्धत्व उद्भाविते वादिना तत्साधनं साध्यते, ततो भवति साधनम्। यदि तु परमार्थोपपत्त्यभिधानेन प्रतिवादिना निराक्रियते ततस् तस्य दूषणं सिध्यति। तत्प्रमाणतस् सिद्धिर् एवात्रोपयुज्यते नोभयाभ्युपगमः। द्वाभ्यां यो ऽसत्त्वतो ज्ञात इत्य् अपि प्रमाणसिद्ध्यभिप्रायेणोक्तम्, नाभ्युपगममात्रापेक्षया। यद् धि प्रमाणेन साध्यते बाध्यते वा तत्र प्रायेणोभयसम्प्रतिपत्तिर् दृष्टेति। असत्त्वतो ज्ञातापेक्षयेतरच्छब्दः। यद् वादिना सत्त्वेन ज्ञातं भवति प्रतिवादिना च वैपरीत्येन, तद्वादिना साध्यमानं साधनं भवति। एतच् च जल्पन्याये स्थित्वोक्तम्। वादे तु द्वयोर् अपि सम्प्रतिपत्तिर् भवत्य् एवेति। न चैवम् अन्यतरासिद्धिर् अदूषणम्, यावत् तु यादी न साधनं साधयति, तावद् अन्यतरासिद्ध्या निगृह्यते, साधिते तु तस्मिन् दूषणं परिहृतं भवतीति

nanu kim idaṃ dvayor asiddho 'siddha iti, na hi vivadamānayor ekatrārthe sampratipattir bhavati, na hi janmasahasreṇāpi bauddho vedānām akartṛkatvaṃ manyate, mīmāṃsako vāpi kaṇṭhagataprāṇo 'pi kṛtakatāṃ śabdasya. tad evamādāv ubhayasampratipater abhāvān na hetubhāvo 'vatiṣṭhate. ata āha -- itarad iti, ayam abhiprāyaḥ -- na dvayor asaṃpratipattir ity etāvataiva sādhanadūṣaṇayor anavakḷptiḥ. yadi vādinā prayukte sādhane prativādinā cāsiddhatva udbhāvite vādinā tatsādhanaṃ sādhyate, tato bhavati sādhanam. yadi tu paramārthopapattyabhidhānena prativādinā nirākriyate tatas tasya dūṣaṇaṃ sidhyati. tatpramāṇatas siddhir evātropayujyate nobhayābhyupagamaḥ. dvābhyāṃ yo 'sattvato jñāta ity api pramāṇasiddhyabhiprāyeṇoktam, nābhyupagamamātrāpekṣayā. yad dhi pramāṇena sādhyate bādhyate vā tatra prāyeṇobhayasampratipattir dṛṣṭeti. asattvato jñātāpekṣayetaracchabdaḥ. yad vādinā sattvena jñātaṃ bhavati prativādinā ca vaiparītyena, tadvādinā sādhyamānaṃ sādhanaṃ bhavati. etac ca jalpanyāye sthitvoktam. vāde tu dvayor api sampratipattir bhavaty eveti. na caivam anyatarāsiddhir adūṣaṇam, yāvat tu yādī na sādhanaṃ sādhayati, tāvad anyatarāsiddhyā nigṛhyate, sādhite tu tasmin dūṣaṇaṃ parihṛtaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शितं तावदसन्निकृष्टैकदेशशब्दयोर् व्यावर्त्यं, ज्ञातसम्बन्धपदस्येदानीं व्यावर्त्य दर्शयति सन्देहेति वचनान्तेन। सन्देहविपरीतहेत्वोर् हि न संबन्धो ज्ञातो भवति, न हि साधारणस् संशयहेतुः प्रमेयत्वं नित्यत्वेन ज्ञातसम्बन्धम् इति शक्यते वक्तुम्, धटादिष्व् अनित्यतयापि ज्ञातसम्बन्धत्वात् नापि कृतकत्वं नित्यतया, तेष्व् एवानित्यतया सम्बन्धसंवित्तेः। अतस् तज्जातीयम् उभयं न ज्ञातसंबन्धम् इति ज्ञातसंबन्धपदेन व्युदस्यति। अत्र चासन्निकृष्टपदात् प्रभुति प्रातिलोम्येन वार्तिककृता लक्षणग्रन्थे विशेषणोपादानफलम् उक्तम् उ, ३,५८ तत् कस्य हेतोः। प्रतीतिक्रमानुसारेण। प्रभाता हि प्रथमं पक्षं प्रत्येति, ततो हेतुम् अपेक्षते, ततो दृष्टान्तवचनम्, अतो ऽसत्पक्षनिराकरणार्थं प्रयुक्तम् असन्निकृष्टपदम् एव तावद् उपवर्णितम्। ततो हेतुपदम् एकदेशदर्शनाद् इति, ततो ज्ञातसम्बन्धस्येति दृष्टान्तवचनम्। दृष्टान्ते हि हेतोस् सम्बन्धो ज्ञायते। अत एव दृष्टान्तदोषा अपि साध्यहेतुविकलत्वादयो ऽनेन निराक्रियन्ते। तद्वैकल्ये ऽपि स्वयं सम्बन्धो ज्ञातुं परस्मै प्रतिपादयितुं शक्यत इति। कियन्तः पुनस् संशयहेतवः, अत आह -- त्रय इति

darśitaṃ tāvadasannikṛṣṭaikadeśaśabdayor vyāvartyaṃ, jñātasambandhapadasyedānīṃ vyāvartya darśayati sandeheti vacanāntena. sandehaviparītahetvor hi na saṃbandho jñāto bhavati, na hi sādhāraṇas saṃśayahetuḥ prameyatvaṃ nityatvena jñātasambandham iti śakyate vaktum, dhaṭādiṣv anityatayāpi jñātasambandhatvāt nāpi kṛtakatvaṃ nityatayā, teṣv evānityatayā sambandhasaṃvitteḥ. atas tajjātīyam ubhayaṃ na jñātasaṃbandham iti jñātasaṃbandhapadena vyudasyati. atra cāsannikṛṣṭapadāt prabhuti prātilomyena vārtikakṛtā lakṣaṇagranthe viśeṣaṇopādānaphalam uktam u, 3,58 tat kasya hetoḥ. pratītikramānusāreṇa. prabhātā hi prathamaṃ pakṣaṃ pratyeti, tato hetum apekṣate, tato dṛṣṭāntavacanam, ato 'satpakṣanirākaraṇārthaṃ prayuktam asannikṛṣṭapadam eva tāvad upavarṇitam. tato hetupadam ekadeśadarśanād iti, tato jñātasambandhasyeti dṛṣṭāntavacanam. dṛṣṭānte hi hetos sambandho jñāyate. ata eva dṛṣṭāntadoṣā api sādhyahetuvikalatvādayo 'nena nirākriyante. tadvaikalye 'pi svayaṃ sambandho jñātuṃ parasmai pratipādayituṃ śakyata iti. kiyantaḥ punas saṃśayahetavaḥ, ata āha -- traya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् एव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति -- सन्न् इति। साध्यतदभावयोस् सन् साधारणो ऽभिधीयते। यथा प्रमेयत्वं नित्यानित्यत्वयोः। द्वाभ्यां साध्यतदभावाभ्यां व्यावृत्तो ऽसाधारणः क्षितेर् एव गन्धवत्त्वम्। व्यावृत्तं हि तत् सकलसजातीयविजातीयद्रव्यान्तरगुणकर्मभ्यः। द्वौ विरुद्धार्थसम्बन्धाव् इति। यौ विरुद्धाव्यभिचारीति परैर् अभिहितौ, तौ चानन्तरम् एवोदाहार्याव् इति नेह व्याख्यायेते इति

tān eva trīn prakārān darśayati -- sann iti. sādhyatadabhāvayos san sādhāraṇo 'bhidhīyate. yathā prameyatvaṃ nityānityatvayoḥ. dvābhyāṃ sādhyatadabhāvābhyāṃ vyāvṛtto 'sādhāraṇaḥ kṣiter eva gandhavattvam. vyāvṛttaṃ hi tat sakalasajātīyavijātīyadravyāntaraguṇakarmabhyaḥ. dvau viruddhārthasambandhāv iti. yau viruddhāvyabhicārīti parair abhihitau, tau cānantaram evodāhāryāv iti neha vyākhyāyete iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साधारणं तावदुदाहरणैः प्रपञ्चयति -- प्रमेयेति। एते च धर्मास् साध्यतदभावयोस् साधारणा इत्य् अर्थः

tatra sādhāraṇaṃ tāvadudāharaṇaiḥ prapañcayati -- prameyeti. ete ca dharmās sādhyatadabhāvayos sādhāraṇā ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.