इति फलं दर्शयित्वा व्यतिरेके दोषं दर्शयन्तो मानवाः पठन्ति -- साक्षी दृष्टश्रुताद् अन्यद् विब्रुवन्नार्यसंसदि । अवाङ्नरकम् आप्नोति प्रेत्य स्वर्गाच् च हीयते ॥ इति। अत्र हि दृष्टश्रुताभिधानं सत्यम् इतरद् असत्यम् इति गम्यते। अतः सत्यवादितैव केवलं प्रत्ययितपदेनोच्यते न साधुद्रष्टृत्वम् इति तस्यैवेन्द्रियविषयं वेति विशेषणं, नाप्रत्ययितवचसः, तद् धीन्द्रियविषयम् अप्य् अप्रमाणम् एव। न चेदम् अवैतथ्यमात्रप्रदर्शनार्थम्, अप्रामाण्यानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्यप्रदर्शनार्थत्वात्। तस्य च प्रामाण्यप्रतिपादनम् अन्तरेण कर्तुम् अशक्यत्वात्। अत एव[३७९]भाष्यान्ते तत् पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम् इत्य् आह।[३८०]एवं हि तद् उपपद्यते। यदि पूर्वं प्रमाणतोक्तासीद् अनाप्तवाक्यं च श्रोतुः प्रमाणान्तरसङ्गतार्थम् अप्य् अप्रमाणं प्रागनिश्चयात् उपरिष्टाद् अनुवादाद् आप्तवाक्यम् अपि नार्थे प्रमाणम् इति चेत्, अयम् अपरो ऽस्य दोषः। न क्वचित् पुंवचः प्रमाणं, क्व साध्यविकलता प्रतिपाद्यते। न च दृष्टान्तदूषणाद् अर्थान्तरम् अस्य भाष्यस्य मनोहरम् उपलभामहे। तद् एवं तावन् न समुदायशक्त्या प्रत्ययितशब्दः साधुद्रष्टरि वर्तत इत्य् उक्तम्। स्याद् एतत् -- सञ्जातप्रत्यय एव प्रत्ययितः। प्रत्यय एव तु न सम्यक्त्वं व्यभिचरति, सर्वधियां यथार्थत्वात् अतो यथार्थविद् एव प्रत्ययित इति। तन् न। वक्ष्यते हि वृत्तिकारग्रन्थवार्त्तिके यथार्थायथार्थज्ञानविभागः। एवं तावत् प्रत्ययितपदार्थानुसारेण नायम् अर्थो भाष्यस्य। यदि[३८१]तु विकल्पवाचिवाशब्दानुपपत्त्यैवं व्याख्यायते प्रत्ययितविशेषणे हीन्द्रियविषयं वेत्य् अस्मिन् समुच्चयार्थो वाशब्दो भवेद्[३८२]इति। तन् न, अनेकार्थत्वान् निपातानाम्। दृष्टं हि निपातानाम् अनेकार्थत्वम्। न तु प्रत्ययितशब्दस्य साधुदर्शिवचनत्वम्। अपि च समानो ऽयमावयोर् अनुयोगः। तवापि हि प्रत्युदाहरणगतो वाशब्दः समुच्चयार्थ १,११६ एव। न ह्य् अप्रत्ययितवाक्यमात्रम् अनिन्द्रिय[३८३]विषयमात्रं वा मिथ्या, भवत्सिद्धान्ते अप्रत्ययितेन्द्रियविषयानिन्द्रियविषयप्रत्ययितवाक्यसम्यक्त्वाभ्युपगमात्। अतो न कश्चिद् विशेषः। पूर्वापरविरोधमात्रम् अधिकम् एवंवादिभिः स्वीकृतम्। यदि तूच्यते न प्रत्ययितप्रत्युदाहरणम् अथाप्रत्ययिताद् इति। किन् तु प्रत्ययितवाक्यम् अनपेक्षं प्रमाणम् इत्य् उक्तम्, इतरच् च स्वप्रमाणापेक्षं, तद् एव तु अनिन्द्रियविषयम् अप्रमाणम् इति अथाप्रत्ययिताद् इत्यादिनोच्यत इति। तद् अयुक्तम्। यदैव हीन्द्रियविषयम् अनाप्तवाक्यं प्रमाणम् इत्य् उक्तं, तदैवार्थाद् इदम् उक्तं भवति विपरीतम् अप्रमाणम् इति किं तत्प्रदर्शनेन। यस्य तु प्रमाणोदाहरणे विशेषणद्वयम् उपात्तं, तस्यैव तद्व्यतिरेके[३८४]तत् कथनम् अर्थवत्। प्रत्ययिताभावमात्र एव तावदप्रामाण्यम्। अप्रत्ययितस्य ह्य्[३८५]अप्रतीतवादितयावधृतस्य वचनान् नैतद् एवम् इति विपर्ययः, कथञ्चिद् वा संशयो भवति। उभयथापि चाप्रामाण्यम् एव। यद्य् अपि चात्र न शब्दः स्वमहिम्ना संशयहेतुः, तथापि वक्तरि क्वचिद् व्यभिचारदर्शनाद् यथायथं संशयविपर्ययौ भवतः। तावता चाप्रमाणम् अनाप्तवचः। प्रत्ययितस्य त्व् अनिन्द्रियविषयम् अप्रमाणम् एव। तस्य हि निश्चयजनकं वचः स्वतःप्राप्तप्रामाण्यम् एवापवाददर्शनाद् अप्रमाणं भवति। एवंचोभयप्रत्युदाहरणोपपत्तिः। अतः सूक्तं परमते ग्रन्थव्याघात इति। यत इदं व्याख्यानम् अनुपपन्नम् अतः पूर्वव्याख्या साधीयसीत्य् आह -- तस्माद् इति। अस्यार्थः -- पूर्वेण तच् चेत् प्रत्ययितादित्य् अनेन प्रत्ययितवाक्यस्य सत्यतोच्यते। परेण तु इन्द्रियविषयं वेत्य् अनेन मूलसद्भावो दर्शितः। प्रत्ययितस्य वचो वक्तुर् एव प्रमाणमूलं प्रमाणं, न श्रोतुर् इन्द्रियविषयम् अनुवादप्रसङ्गाद् इति भाव इति
iti phalaṃ darśayitvā vyatireke doṣaṃ darśayanto mānavāḥ paṭhanti -- sākṣī dṛṣṭaśrutād anyad vibruvannāryasaṃsadi | avāṅnarakam āpnoti pretya svargāc ca hīyate || iti. atra hi dṛṣṭaśrutābhidhānaṃ satyam itarad asatyam iti gamyate. ataḥ satyavāditaiva kevalaṃ pratyayitapadenocyate na sādhudraṣṭṛtvam iti tasyaivendriyaviṣayaṃ veti viśeṣaṇaṃ, nāpratyayitavacasaḥ, tad dhīndriyaviṣayam apy apramāṇam eva. na cedam avaitathyamātrapradarśanārtham, aprāmāṇyānumānasya dṛṣṭānte sādhyavaikalyapradarśanārthatvāt. tasya ca prāmāṇyapratipādanam antareṇa kartum aśakyatvāt. ata eva[379]bhāṣyānte tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity āha.[380]evaṃ hi tad upapadyate. yadi pūrvaṃ pramāṇatoktāsīd anāptavākyaṃ ca śrotuḥ pramāṇāntarasaṅgatārtham apy apramāṇaṃ prāganiścayāt upariṣṭād anuvādād āptavākyam api nārthe pramāṇam iti cet, ayam aparo 'sya doṣaḥ. na kvacit puṃvacaḥ pramāṇaṃ, kva sādhyavikalatā pratipādyate. na ca dṛṣṭāntadūṣaṇād arthāntaram asya bhāṣyasya manoharam upalabhāmahe. tad evaṃ tāvan na samudāyaśaktyā pratyayitaśabdaḥ sādhudraṣṭari vartata ity uktam. syād etat -- sañjātapratyaya eva pratyayitaḥ. pratyaya eva tu na samyaktvaṃ vyabhicarati, sarvadhiyāṃ yathārthatvāt ato yathārthavid eva pratyayita iti. tan na. vakṣyate hi vṛttikāragranthavārttike yathārthāyathārthajñānavibhāgaḥ. evaṃ tāvat pratyayitapadārthānusāreṇa nāyam artho bhāṣyasya. yadi[381]tu vikalpavācivāśabdānupapattyaivaṃ vyākhyāyate pratyayitaviśeṣaṇe hīndriyaviṣayaṃ vety asmin samuccayārtho vāśabdo bhaved[382]iti. tan na, anekārthatvān nipātānām. dṛṣṭaṃ hi nipātānām anekārthatvam. na tu pratyayitaśabdasya sādhudarśivacanatvam. api ca samāno 'yamāvayor anuyogaḥ. tavāpi hi pratyudāharaṇagato vāśabdaḥ samuccayārtha 1,116 eva. na hy apratyayitavākyamātram anindriya[383]viṣayamātraṃ vā mithyā, bhavatsiddhānte apratyayitendriyaviṣayānindriyaviṣayapratyayitavākyasamyaktvābhyupagamāt. ato na kaścid viśeṣaḥ. pūrvāparavirodhamātram adhikam evaṃvādibhiḥ svīkṛtam. yadi tūcyate na pratyayitapratyudāharaṇam athāpratyayitād iti. kin tu pratyayitavākyam anapekṣaṃ pramāṇam ity uktam, itarac ca svapramāṇāpekṣaṃ, tad eva tu anindriyaviṣayam apramāṇam iti athāpratyayitād ityādinocyata iti. tad ayuktam. yadaiva hīndriyaviṣayam anāptavākyaṃ pramāṇam ity uktaṃ, tadaivārthād idam uktaṃ bhavati viparītam apramāṇam iti kiṃ tatpradarśanena. yasya tu pramāṇodāharaṇe viśeṣaṇadvayam upāttaṃ, tasyaiva tadvyatireke[384]tat kathanam arthavat. pratyayitābhāvamātra eva tāvadaprāmāṇyam. apratyayitasya hy[385]apratītavāditayāvadhṛtasya vacanān naitad evam iti viparyayaḥ, kathañcid vā saṃśayo bhavati. ubhayathāpi cāprāmāṇyam eva. yady api cātra na śabdaḥ svamahimnā saṃśayahetuḥ, tathāpi vaktari kvacid vyabhicāradarśanād yathāyathaṃ saṃśayaviparyayau bhavataḥ. tāvatā cāpramāṇam anāptavacaḥ. pratyayitasya tv anindriyaviṣayam apramāṇam eva. tasya hi niścayajanakaṃ vacaḥ svataḥprāptaprāmāṇyam evāpavādadarśanād apramāṇaṃ bhavati. evaṃcobhayapratyudāharaṇopapattiḥ. ataḥ sūktaṃ paramate granthavyāghāta iti. yata idaṃ vyākhyānam anupapannam ataḥ pūrvavyākhyā sādhīyasīty āha -- tasmād iti. asyārthaḥ -- pūrveṇa tac cet pratyayitādity anena pratyayitavākyasya satyatocyate. pareṇa tu indriyaviṣayaṃ vety anena mūlasadbhāvo darśitaḥ. pratyayitasya vaco vaktur eva pramāṇamūlaṃ pramāṇaṃ, na śrotur indriyaviṣayam anuvādaprasaṅgād iti bhāva iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.