अथ तु बुद्ध्युत्पादनशक्तिविरहस्तस्यानालम्बनत्वम् इत्य् उच्यते प्रत्ययशब्दो निरालम्बन इति, किम् उक्तं भवति। न किञ्चिद्विषयां बुद्धिम् उत्पादयितुं शक्यत इति। ततस् तेनाशक्तेन पक्षो न बोधित इति साध्यं न सिध्यतीत्य् आह -- बुद्ध्युत्पादनेति। साध्यासिद्धौ कारणम् आह -- साधनस्येति ॥ २,५४ पूर्वाभ्युपगमविरुद्धो ऽप्य् अयं पक्ष इत्य् आह -- न चेति त्रयेण। न तावदनभिधायकेषु पदेषु साधनवाक्यं प्रयोगम् अर्हति। न चाभिधानम् अर्थसम्बन्धादृते पदानां सम्भवति। न च सम्बन्धो भेदम् अन्तरेण। न च भेदः शब्दार्थगतभेदं बोधयन्त्या धिया विना (?न) सम्भवति। तद् अत्र साधनं प्रयुञ्जानेन भिन्नौ शब्दार्थाव् अभ्युपगन्तव्यौ। तथा सति प्राश्निकाः सभ्या गृह्णन्ति च सावयवं साधनवाक्यं पृथक् च पक्षहेतुदृष्टान्तान् वादिप्रतिवादिनौ चेति। यावद् इदं नावस्थाप्यते न तावद् व्युत्थित प्रतिपादनाय साधनस्य प्रयोगो भवति। एतच् च सर्वम् अभ्युपेत्य निरालम्बनत्वे साध्यमाने भवति पूर्वाभ्युपगतविरोध इति ॥ ६९ -- ७१ ॥ आप्ततमत्वाभिमतबुद्धाभिप्रायविरुद्धो ऽप्य् अयं पक्ष इत्य् आह -- धर्मेति भेदोन्तेन। यावद् धि धर्माधर्मौ भिन्नौ परमार्थौ न सिध्यतः शिष्यश् चोपदेश्यः आत्मा चोपदेष्टा, तावन् न धर्माधर्मोपदेशो घटत इति। उपदिष्टाश् च चैत्यवन्दनादयः शिष्येभ्यो धर्मत्वेन बुद्धैः। अतश् चेष्टादर्शनेन सर्वम् अनुमतं बुद्धानाम् इति तेषाम् आशय उन्नीयते। अतस् तद्विपरीतवचने भवति तदभिप्रायविरोध २,५५ इति। अपि च क्वचित् सूत्रविशेषे स्फुटम् एव तैर् बाह्यार्थो ऽभिमतः यदाश्रित्य सौत्रान्तिकेन बाह्यार्थसद्भावो ऽसङ्गीकृतः, अतस् तदीयागमविरुद्धो ऽप्य् अयं पक्ष इत्य् आह -- स्फुटम् इति ॥ ७२ -- ७३ ॥ तथा सर्वलोकप्रसिद्धमहीमहीधरोदधिनिषेधाल् लोकविरुद्धो ऽपीत्य् आह -- सर्वेति। अपि च सर्वज्ञानानाम् अनालम्बनत्वे कृत्स्नसाधनज्ञानमिथ्यात्वात् सर्वसाधनाभावो वा यथेष्टं पक्षादिन्यूनत्वं वा शक्यम् आपादयितुम् इत्य् आह -- कृत्स्नेति। यदि तु न साधनज्ञानं मिथ्येत्य् उच्यते, ततः पक्षादिप्रत्ययैर् एव हेतोर् अनैकान्तिकत्वम् इत्य् आह -- तेषाम् इति ॥ ७४ -- ७५ ॥ यदि पक्षादिग्राहिव्यतिरिक्ता एव प्रत्यया निरालम्बनत्वेन प्रतिज्ञायन्ते, ततस् तद्व्यतिरेक[७०९]ग्राहिणः प्रत्ययस्य पक्षाद्यविषयत्वान् मृषात्वम् आपद्यत इत्य् आह -- तदन्यस्येति। अभ्युपगमे दोषम् आह -- तन्मिथ्येति। तदन्यप्रत्ययमिथ्यात्वे हि यत् तेन पक्षादिप्रत्ययव्यतिरेकग्राहिणा गृहीतं तन्मिथ्येति सर्वमिथ्यात्वम् आपद्यत इति
atha tu buddhyutpādanaśaktivirahastasyānālambanatvam ity ucyate pratyayaśabdo nirālambana iti, kim uktaṃ bhavati. na kiñcidviṣayāṃ buddhim utpādayituṃ śakyata iti. tatas tenāśaktena pakṣo na bodhita iti sādhyaṃ na sidhyatīty āha -- buddhyutpādaneti. sādhyāsiddhau kāraṇam āha -- sādhanasyeti || 2,54 pūrvābhyupagamaviruddho 'py ayaṃ pakṣa ity āha -- na ceti trayeṇa. na tāvadanabhidhāyakeṣu padeṣu sādhanavākyaṃ prayogam arhati. na cābhidhānam arthasambandhādṛte padānāṃ sambhavati. na ca sambandho bhedam antareṇa. na ca bhedaḥ śabdārthagatabhedaṃ bodhayantyā dhiyā vinā (?na) sambhavati. tad atra sādhanaṃ prayuñjānena bhinnau śabdārthāv abhyupagantavyau. tathā sati prāśnikāḥ sabhyā gṛhṇanti ca sāvayavaṃ sādhanavākyaṃ pṛthak ca pakṣahetudṛṣṭāntān vādiprativādinau ceti. yāvad idaṃ nāvasthāpyate na tāvad vyutthita pratipādanāya sādhanasya prayogo bhavati. etac ca sarvam abhyupetya nirālambanatve sādhyamāne bhavati pūrvābhyupagatavirodha iti || 69 -- 71 || āptatamatvābhimatabuddhābhiprāyaviruddho 'py ayaṃ pakṣa ity āha -- dharmeti bhedontena. yāvad dhi dharmādharmau bhinnau paramārthau na sidhyataḥ śiṣyaś copadeśyaḥ ātmā copadeṣṭā, tāvan na dharmādharmopadeśo ghaṭata iti. upadiṣṭāś ca caityavandanādayaḥ śiṣyebhyo dharmatvena buddhaiḥ. ataś ceṣṭādarśanena sarvam anumataṃ buddhānām iti teṣām āśaya unnīyate. atas tadviparītavacane bhavati tadabhiprāyavirodha 2,55 iti. api ca kvacit sūtraviśeṣe sphuṭam eva tair bāhyārtho 'bhimataḥ yadāśritya sautrāntikena bāhyārthasadbhāvo 'saṅgīkṛtaḥ, atas tadīyāgamaviruddho 'py ayaṃ pakṣa ity āha -- sphuṭam iti || 72 -- 73 || tathā sarvalokaprasiddhamahīmahīdharodadhiniṣedhāl lokaviruddho 'pīty āha -- sarveti. api ca sarvajñānānām anālambanatve kṛtsnasādhanajñānamithyātvāt sarvasādhanābhāvo vā yatheṣṭaṃ pakṣādinyūnatvaṃ vā śakyam āpādayitum ity āha -- kṛtsneti. yadi tu na sādhanajñānaṃ mithyety ucyate, tataḥ pakṣādipratyayair eva hetor anaikāntikatvam ity āha -- teṣām iti || 74 -- 75 || yadi pakṣādigrāhivyatiriktā eva pratyayā nirālambanatvena pratijñāyante, tatas tadvyatireka[709]grāhiṇaḥ pratyayasya pakṣādyaviṣayatvān mṛṣātvam āpadyata ity āha -- tadanyasyeti. abhyupagame doṣam āha -- tanmithyeti. tadanyapratyayamithyātve hi yat tena pakṣādipratyayavyatirekagrāhiṇā gṛhītaṃ tanmithyeti sarvamithyātvam āpadyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.