किन्तु सत्य एवेति । उपसंहरति उपदेशादिति ॥ तदेवमुपदेशाच्छत्याद्यनुसारित्वात् अयमेव सतां वादः । यो भेदसत्यत्वादिविषयः । द्वैतं न विद्यत इति तु तत्त्वे ऽज्ञाते सति भवति । अतो दुर्वाद इति । *४,६२५फ़्।* अधुना परिणामवादिना विवर्तवादिना च प्रतिज्ञादृष्टा तानुपरोधादिति सूत्रार्थतया गृहीताम्"उत तमादेशमप्राक्षऽ; इत्यादिकां श्रुतिं व्याख्याति । तत्र परिणामवादिनो व्याख्यानम्"उत तमादेशमप्राक्षः, येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्ऽ; इत्रत जगतो ब्रह्मपरिणामतया ततो ऽनन्त्वाभिप्रायेण तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तत्र सर्वस्य ब्रह्मोपादानतामजानता उपादानोपादेययोरपि भेदं मन्यमानेन श्वेतकेतुना अन्यज्ञाने सत्यन्यज्ञानस्य क्वाप्यदर्शनात् । "कथं नु भगवः स आदेशो भवतिऽ; इति चोदिते जगतो ब्रह्मोपादानतया तदनन्यत्वमुपदेक्ष्यन् लौकिकप्रतीतिसिद्धं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं, तज्ज्ञानेन तज्ज्ञानं च दर्शयति-"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमणिरित्येव सत्यम् यथा । सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् । वाचाऽरम्भणं विकारो नामधेयं कार्ष्णायसमित्येव सत्यम्ऽ; इति । यथैकमृत्पिण्डादिपरिणामानां घटादीनां तदनन्यया तज्ज्ञानेन ज्ञाततेति दृष्टान्तत्रयार्थः । अनन्यत्वे कथं कार्यत्वमित्याशङ्कय व्यवहारार्थमित्याह वाचाऽरम्भणमिति । वाचेति षष्ठयर्थे तृतीया । वाग्ग्रहणं समस्तेन्द्रियव्यवहारोपलक्षणम् । विकारो ऽभिधेयो घटादिः, नामधेयं तदभिधानमिति कुम्भादेर्वाच्यस्य तद्वाचकानां च स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदात्परस्परं भेदो वास्तव इत्युक्तम् । एतैर्हेतुभिः परस्परं भेदश्चेत्कारणादपि तैरेव भेद इति पूर्वपक्षं निषेद्धुमाह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ॥ इतिशब्दः प्रकारवचनः । यत्प्रकारेण यत्सत्तया मृत्तिका सती तत्प्रकारेणैव मृण्मयं सत्यम् । नाश्वमहिषादिवन्नैरपेक्ष्येणेति । *४,६२६* विवर्तवादी तु व्याचष्टे । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्ताकाङ्क्षायामुच्यते यथा सोम्येति ॥ एतदुक्तं भवति । एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् । यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् । वाचा केवलमस्तीत्यारभ्यते । विकारो घटः शराव उदञ्चनं चेति । नतु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति । नामधेयमात्रं ह्येतदनृतम् । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येष ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नात इति । *४,६३०* तत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं मृत्पिण्डादिदृष्टान्ताश्च विकारविवर्ताभिप्राया इत्ये(वं)तत् न तावद्वाक्यात्प्रतीयते । किन्तु वाचारम्भणमित्युपपादकवाक्यबलादिति वक्तव्यम् । अतस्तदेव प्रथमं व्याकुवर्न्वाचारम्भणशब्दार्थमाह वाचारब्धमिति ॥ वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद् ॥। नन्वारम्भणशब्दो ल्युडन्तः । ल्युट् च भावे करणाधिकरणयोश्च विहितो न कर्मणि नच"कृत्यल्लुटो बहुलम्ऽ; इति कर्मणि ल्युट् । प्रबलनियामकमन्तरेण बहुलग्रहणस्य कर्मणि व्याख्यातुमशक्यत्वात् । "न चारभ्यस्यारम्भणमिति युज्यते शब्दःऽ; इति स्ववचनविरोधाच्च । तत्कथमारब्ध इति व्याख्यानमिति । मैवम् । भाव एवारम्भणशब्दस्याङ्गीकारात् । वाचा वागिन्द्रियेणारम्भणमुत्पादनं यस्येति तृतीयाया अलुक् । "टापं चापि हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशाऽ; इति वचनात्, वाचयाऽरम्भणं यस्येति वा बहुव्रीहिरयम् । तस्यार्थकथनं वाचाख्यमिति । तुशब्दो ऽवधारणार्थ उत्तरत्र सम्बद्धयते । वाचारम्भणशब्दादेव विकारत्वलाभाद्विकार इति पुनरुक्तं स्यादतस्तात्पर्यमाह साङ्केत्येति ॥ वाचारम्भणशब्देन साङ्केतिकं नामैव वाच्यं स्यात् । अवयवार्थकथनं तु वैशद्यार्थमेव । यथा चष्टे ऽनेनेति चक्षुरिति निर्वचनलभ्येति दर्शनकारणत्वे चक्षुषा पश्यतीति नोक्तार्थता । तस्यां दशायामवयवार्थस्याविवक्षितत्वात् । तथाच वाचारम्भणशब्दो ऽपि साङ्केतिकपर्याय इति । *४,६३४* ॥। विकृतं बहु विकारशब्दार्थमाह विकृतमिति ॥ अनेन विक्रियत इति विकार इति कर्मणि घञित्युक्तं भवति । विकृतत्वोपपादकमर्थान्तरं चाह वह्निति ॥ विविधः मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यस्यार्थमाह त्विति ॥ नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम्
kintu satya eveti / upasaṃharati upadeśāditi // tadevamupadeśācchatyādyanusāritvāt ayameva satāṃ vādaḥ / yo bhedasatyatvādiviṣayaḥ / dvaitaṃ na vidyata iti tu tattve 'jñāte sati bhavati / ato durvāda iti / *4,625f.* adhunā pariṇāmavādinā vivartavādinā ca pratijñādṛṣṭā tānuparodhāditi sūtrārthatayā gṛhītām"uta tamādeśamaprākṣa'; ityādikāṃ śrutiṃ vyākhyāti / tatra pariṇāmavādino vyākhyānam"uta tamādeśamaprākṣaḥ, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam'; itrata jagato brahmapariṇāmatayā tato 'nantvābhiprāyeṇa tadvijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam / tatra sarvasya brahmopādānatāmajānatā upādānopādeyayorapi bhedaṃ manyamānena śvetaketunā anyajñāne satyanyajñānasya kvāpyadarśanāt / "kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavati'; iti codite jagato brahmopādānatayā tadananyatvamupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, tajjñānena tajjñānaṃ ca darśayati-"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam / yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam yathā / somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt / vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kārṣṇāyasamityeva satyam'; iti / yathaikamṛtpiṇḍādipariṇāmānāṃ ghaṭādīnāṃ tadananyayā tajjñānena jñātateti dṛṣṭāntatrayārthaḥ / ananyatve kathaṃ kāryatvamityāśaṅkaya vyavahārārthamityāha vācā'rambhaṇamiti / vāceti ṣaṣṭhayarthe tṛtīyā / vāggrahaṇaṃ samastendriyavyavahāropalakṣaṇam / vikāro 'bhidheyo ghaṭādiḥ, nāmadheyaṃ tadabhidhānamiti kumbhādervācyasya tadvācakānāṃ ca svarūpakāryavyapadeśādibhedātparasparaṃ bhedo vāstava ityuktam / etairhetubhiḥ parasparaṃ bhedaścetkāraṇādapi taireva bheda iti pūrvapakṣaṃ niṣeddhumāha mṛttiketyeva satyamiti // itiśabdaḥ prakāravacanaḥ / yatprakāreṇa yatsattayā mṛttikā satī tatprakāreṇaiva mṛṇmayaṃ satyam / nāśvamahiṣādivannairapekṣyeṇeti / *4,626* vivartavādī tu vyācaṣṭe / ekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya dṛṣṭāntākāṅkṣāyāmucyate yathā somyeti // etaduktaṃ bhavati / ekena mṛtpiṇḍena paramārthato mṛdātmanā vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ ghaṭādikaṃ mṛdātmakatvāviśeṣādvijñātaṃ bhavet / yato vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam / vācā kevalamastītyārabhyate / vikāro ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti / natu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti / nāmadheyamātraṃ hyetadanṛtam / mṛttiketyeva satyamityeṣa brahmaṇo dṛṣṭānta āmnāta iti / *4,630* tatraikavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntāśca vikāravivartābhiprāyā itye(vaṃ)tat na tāvadvākyātpratīyate / kintu vācārambhaṇamityupapādakavākyabalāditi vaktavyam / atastadeva prathamaṃ vyākuvarnvācārambhaṇaśabdārthamāha vācārabdhamiti // vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād ... nanvārambhaṇaśabdo lyuḍantaḥ / lyuṭ ca bhāve karaṇādhikaraṇayośca vihito na karmaṇi naca"kṛtyalluṭo bahulam'; iti karmaṇi lyuṭ / prabalaniyāmakamantareṇa bahulagrahaṇasya karmaṇi vyākhyātumaśakyatvāt / "na cārabhyasyārambhaṇamiti yujyate śabdaḥ'; iti svavacanavirodhācca / tatkathamārabdha iti vyākhyānamiti / maivam / bhāva evārambhaṇaśabdasyāṅgīkārāt / vācā vāgindriyeṇārambhaṇamutpādanaṃ yasyeti tṛtīyāyā aluk / "ṭāpaṃ cāpi halantānāṃ yathā vācā niśā diśā'; iti vacanāt, vācayā'rambhaṇaṃ yasyeti vā bahuvrīhirayam / tasyārthakathanaṃ vācākhyamiti / tuśabdo 'vadhāraṇārtha uttaratra sambaddhayate / vācārambhaṇaśabdādeva vikāratvalābhādvikāra iti punaruktaṃ syādatastātparyamāha sāṅketyeti // vācārambhaṇaśabdena sāṅketikaṃ nāmaiva vācyaṃ syāt / avayavārthakathanaṃ tu vaiśadyārthameva / yathā caṣṭe 'neneti cakṣuriti nirvacanalabhyeti darśanakāraṇatve cakṣuṣā paśyatīti noktārthatā / tasyāṃ daśāyāmavayavārthasyāvivakṣitatvāt / tathāca vācārambhaṇaśabdo 'pi sāṅketikaparyāya iti / *4,634* ... vikṛtaṃ bahu vikāraśabdārthamāha vikṛtamiti // anena vikriyata iti vikāra iti karmaṇi ghañityuktaṃ bhavati / vikṛtatvopapādakamarthāntaraṃ cāha vahniti // vividhaḥ mṛttiketyeva satyamityasyārthamāha tviti // nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.