उक्तम् उक्तिः शब्द इति यावत् । वाचारम्भणमिति शब्दे मिथ्येतिव्याख्यायमाने सतीति शेषः । तथाहि । किं रूढिमाश्रित्य वाचारम्भणमित्यस्य मिथ्येति व्याख्यानं क्रियते । किंवा योगम् । आद्ये रूढिज्ञापकप्रमाणाभावादश्रुतकल्पनम् । अथारभ्यत इत्यारम्भणमिति द्वितीयः । तथापि कृद्योगे षष्ठयां प्राप्तायां तृतीयाङ्गीकारे ऽश्रुतकल्पनम् । ल्युटः कर्मणि विधानाभावाच्चाश्रुतकल्पनमेव । अस्मिन्नपि पक्षे मिथ्यात्वस्यालाभादश्रुतकल्पनम् । वाचारभ्यत्वमात्रेण तथात्वे ब्रह्मणो ऽपि तत्प्रसङ्गात् । वाचा केवलमारभ्यते विकारो न तु वस्तुवृत्तेनास्तीति व्याख्याने मिथ्यात्वं लभ्यत इति चेन्न । यतः श्रुत्या वाचारम्भणमित्येवोक्ते केवलशब्दप्रक्षेपेण मिथ्येति व्याख्याने ऽश्रुतकल्पनमेवेति । *४,६४८* दूषणान्तरमाह पुनरुक्तिरिति ॥ पुनरुक्तिर्नामधेयम् ॥। इतिशब्दो ऽत्राध्यहार्यः । आगामिनो वा काकाक्षिन्यायेनोभयत्र सम्बन्धः । नामधेयमित्येतन्नामधेयमात्रं ह्येतदनृतमिति परेण व्याख्यातम् । तस्य वाचारम्भणमित्यनेनैव गतार्थत्वान्नामधेयमिति पुनरुक्तिः स्यात् । अथ विकारो नामधेयं च द्वयमपि वाचारम्भणमिति व्याख्यानं, तथापि विकारशब्देनैवाभिधेयाभिधानयोर्ग्रहणसम्भवान्नामधयेमिति पुनरुक्तिरेवेति । तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत इत्यादिश्रुतेः । *४,६४९* दोषान्तरमाह इतीत्यस्येति ॥ ॥। इतीत्यस्य निरर्थता मृत्तिकायाः सत्यत्वं हि परस्य विवक्षितम् । तत्र मृत्तिकैव सत्येति वक्त(व्यम्)व्ये इतिशब्दस्तु निरर्थक एव । स हि क्वचित्पदार्थविपर्यासकृत्, क्वचिद्धेतौ, क्वाप्येवमित्यर्थे, कुत्रचिदादिशब्दार्थे, क्वचित्प्रकारार्थे, क्वचित्परिसमाप्तौ । न चात्रै(ते)वमादिष्वन्यतमेनार्थेनार्थवान् । अस्माकं तु"शब्दादर्थे सम्प्रत्ययःऽ; इति मृत्तिकार्थे प्राप्ते तत्परिहारेण शब्दस्वरूपग्रहणार्थं तदुपपत्तिः । परिणामवादिनो ऽपि कृद्योगे तृतीयाया अङ्गीकृतत्वात् ल्युटः कर्मणि व्याख्यातत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्येतेषां पदानामन्वयाभावेन पदान्तराध्याहारस्येष्टत्वादश्रुतकल्पनम्, नामधेयस्यापि विकारग्रहणेन ग्रहणसम्भवात्पुनरुक्तिः, इतिशब्दस्य निरर्थकता चेति स्फुटत्वान्नोक्तम् । *४,६५१* ननु तेनेतिशब्दः प्रकारवचन इत्युक्तम् । तत्कथं निरर्थकता । उच्यते । कार्यकारणयोर्भेदशङ्कानिरासार्थं हीदमुच्यते । तत्र यत्सत्तया मृत्तिका सती तयैव मृण्मयं सत्यमिति व्याचक्षाणेन वक्तव्यम्, केयं सत्ता विवक्षितेति । स्वरूपसत्ता चेत्साध्याविशिष्टता । यो हि कार्यकारणयोर्भेदं मन्यते, स कथं कारणस्वरूपेणैव कार्यं स्वरूपवदित्यङ्गीकुर्यात् । अथ सामान्यसत्ता । सानैकान्तिकी । नहि महिषसत्तया सन्नश्वो महिषान्न भिद्यते । अथ मृत्तिकासत्ताधीनसत्ताकं मृण्मयमिति विवक्षितमिति, तथापि कुलालादिसत्ताधीनसत्ताकमपि भवतीत्यनैकान्त्यमेव । विरुद्धं च(चै)तत् । यद्यदधीनं तदेव तदिति । अतो विवक्षितसाधनानुपयोगित्वादितिशब्दस्य तन्मते ऽपि निरर्थकतैवेति । *४,६५२* इदानीं यथा सोम्येत्यादीनि दृष्टान्तवाक्यानि स्वमतेन व्याकरिष्यन्परकीयव्याख्यायां तावद्दोषमाह एक इति ॥ एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च
uktam uktiḥ śabda iti yāvat / vācārambhaṇamiti śabde mithyetivyākhyāyamāne satīti śeṣaḥ / tathāhi / kiṃ rūḍhimāśritya vācārambhaṇamityasya mithyeti vyākhyānaṃ kriyate / kiṃvā yogam / ādye rūḍhijñāpakapramāṇābhāvādaśrutakalpanam / athārabhyata ityārambhaṇamiti dvitīyaḥ / tathāpi kṛdyoge ṣaṣṭhayāṃ prāptāyāṃ tṛtīyāṅgīkāre 'śrutakalpanam / lyuṭaḥ karmaṇi vidhānābhāvāccāśrutakalpanameva / asminnapi pakṣe mithyātvasyālābhādaśrutakalpanam / vācārabhyatvamātreṇa tathātve brahmaṇo 'pi tatprasaṅgāt / vācā kevalamārabhyate vikāro na tu vastuvṛttenāstīti vyākhyāne mithyātvaṃ labhyata iti cenna / yataḥ śrutyā vācārambhaṇamityevokte kevalaśabdaprakṣepeṇa mithyeti vyākhyāne 'śrutakalpanameveti / *4,648* dūṣaṇāntaramāha punaruktiriti // punaruktirnāmadheyam ... itiśabdo 'trādhyahāryaḥ / āgāmino vā kākākṣinyāyenobhayatra sambandhaḥ / nāmadheyamityetannāmadheyamātraṃ hyetadanṛtamiti pareṇa vyākhyātam / tasya vācārambhaṇamityanenaiva gatārthatvānnāmadheyamiti punaruktiḥ syāt / atha vikāro nāmadheyaṃ ca dvayamapi vācārambhaṇamiti vyākhyānaṃ, tathāpi vikāraśabdenaivābhidheyābhidhānayorgrahaṇasambhavānnāmadhayemiti punaruktireveti / tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata ityādiśruteḥ / *4,649* doṣāntaramāha itītyasyeti // ... itītyasya nirarthatā mṛttikāyāḥ satyatvaṃ hi parasya vivakṣitam / tatra mṛttikaiva satyeti vakta(vyam)vye itiśabdastu nirarthaka eva / sa hi kvacitpadārthaviparyāsakṛt, kvaciddhetau, kvāpyevamityarthe, kutracidādiśabdārthe, kvacitprakārārthe, kvacitparisamāptau / na cātrai(te)vamādiṣvanyatamenārthenārthavān / asmākaṃ tu"śabdādarthe sampratyayaḥ'; iti mṛttikārthe prāpte tatparihāreṇa śabdasvarūpagrahaṇārthaṃ tadupapattiḥ / pariṇāmavādino 'pi kṛdyoge tṛtīyāyā aṅgīkṛtatvāt lyuṭaḥ karmaṇi vyākhyātatvādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamityeteṣāṃ padānāmanvayābhāvena padāntarādhyāhārasyeṣṭatvādaśrutakalpanam, nāmadheyasyāpi vikāragrahaṇena grahaṇasambhavātpunaruktiḥ, itiśabdasya nirarthakatā ceti sphuṭatvānnoktam / *4,651* nanu tenetiśabdaḥ prakāravacana ityuktam / tatkathaṃ nirarthakatā / ucyate / kāryakāraṇayorbhedaśaṅkānirāsārthaṃ hīdamucyate / tatra yatsattayā mṛttikā satī tayaiva mṛṇmayaṃ satyamiti vyācakṣāṇena vaktavyam, keyaṃ sattā vivakṣiteti / svarūpasattā cetsādhyāviśiṣṭatā / yo hi kāryakāraṇayorbhedaṃ manyate, sa kathaṃ kāraṇasvarūpeṇaiva kāryaṃ svarūpavadityaṅgīkuryāt / atha sāmānyasattā / sānaikāntikī / nahi mahiṣasattayā sannaśvo mahiṣānna bhidyate / atha mṛttikāsattādhīnasattākaṃ mṛṇmayamiti vivakṣitamiti, tathāpi kulālādisattādhīnasattākamapi bhavatītyanaikāntyameva / viruddhaṃ ca(cai)tat / yadyadadhīnaṃ tadeva taditi / ato vivakṣitasādhanānupayogitvāditiśabdasya tanmate 'pi nirarthakataiveti / *4,652* idānīṃ yathā somyetyādīni dṛṣṭāntavākyāni svamatena vyākariṣyanparakīyavyākhyāyāṃ tāvaddoṣamāha eka iti // ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.