विकारत्वविवक्षायां ॥। पदसमुच्चये प्रथमश्चशब्दः । इतिशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धः । वैयर्थ्यं विगतार्थत्वं विरुद्धार्थत्वं च । एवशब्देन वैयर्थ्यस्यापरिहार्यतामाह । चशब्दस्य विवर्तविवक्षायां चेत्यर्थः । जगतो ब्रह्मविकारत्वेन तदारोपितत्वेन चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने विवक्षिते मृदा विज्ञातया मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । लोहेन विज्ञातेन लोहमयं विज्ञातं स्यात् । कृष्णायसा विज्ञातेन कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यादित्येतावता पूर्णत्वात्त्रयाणामेकशब्दानां पिण्डमणिनखनिकृन्तनशब्दानां सर्वशब्दानां च विगताथर्त्वं स्यात् । सर्वमृण्मयादीनामेकमृत्पिण्डादिविकारत्वाभावाद्विरुद्धार्थता च स्यात् । आरोपितत्वं त्वेकस्यापि मृण्मयस्यैकस्मिन्मृत्पिण्डे नास्ति । कुतः सर्वस्य । युक्त्या समथ्यर्त इति चेत् । तर्हि विवादपदत्वेन दृष्टान्ततानुपपत्तिः । "लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तःऽ; इति हि न्यायविदः । किन्तु घटादीनामबाधितप्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन युक्तिरेवाभासभूतेति परमाणुपुञ्जवादनिरासे वक्ष्यते । आरोपितत्वे ऽपि नैकस्मिन्सर्वमित्येकादिपदानां वैयर्थ्यमेव । नन्वकेनेति परमाकारणस्यैकत्वं पिण्डेनेति कार्याभिमुख्यं सर्वमिति कार्यनानात्वं विवक्षितम् । अतः कथं वैयर्थ्यमिति । मैवम् । दार्ष्यान्तिकवाक्ये तद्विवक्षायामत्र वैयर्थ्यापरिहारात् । *४,६५५* अपि चाद्ययोर्दृष्टान्तयोः कार्यकारणभावमात्रमस्ति । किन्त्वेकादिपदवैयर्थ्यमेव । इदन्तु सर्वथा नोपपद्यते, यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेनेति । नखनिकृन्तनस्यान्त्यावयवित्वेन कार्ष्णायसान्तरं प्रति कारणत्वस्यैवासम्भवात् । किम्वेकस्य सर्वं प्रतीत्याह नचेति ॥ ॥। नचैकनखकृन्तनम् । सर्वकार्ष्णायसं च स्याद् ॥। सर्वं चेति द्वितीयचशब्दसम्बन्धः । यद्यत्र दृष्टान्तत्रये न विकारविवर्तविवक्षा किं तर्हि विवक्षितमित्यत आह अत इति ॥ ॥। अतः सादृश्य एव च
vikāratvavivakṣāyāṃ ... padasamuccaye prathamaścaśabdaḥ / itiśabdasya pratyekaṃ sambandhaḥ / vaiyarthyaṃ vigatārthatvaṃ viruddhārthatvaṃ ca / evaśabdena vaiyarthyasyāparihāryatāmāha / caśabdasya vivartavivakṣāyāṃ cetyarthaḥ / jagato brahmavikāratvena tadāropitatvena caikavijñānena sarvavijñāne vivakṣite mṛdā vijñātayā mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / lohena vijñātena lohamayaṃ vijñātaṃ syāt / kṛṣṇāyasā vijñātena kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādityetāvatā pūrṇatvāttrayāṇāmekaśabdānāṃ piṇḍamaṇinakhanikṛntanaśabdānāṃ sarvaśabdānāṃ ca vigatāthartvaṃ syāt / sarvamṛṇmayādīnāmekamṛtpiṇḍādivikāratvābhāvādviruddhārthatā ca syāt / āropitatvaṃ tvekasyāpi mṛṇmayasyaikasminmṛtpiṇḍe nāsti / kutaḥ sarvasya / yuktyā samathyarta iti cet / tarhi vivādapadatvena dṛṣṭāntatānupapattiḥ / "laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ'; iti hi nyāyavidaḥ / kintu ghaṭādīnāmabādhitapratyakṣādisiddhatvena yuktirevābhāsabhūteti paramāṇupuñjavādanirāse vakṣyate / āropitatve 'pi naikasminsarvamityekādipadānāṃ vaiyarthyameva / nanvakeneti paramākāraṇasyaikatvaṃ piṇḍeneti kāryābhimukhyaṃ sarvamiti kāryanānātvaṃ vivakṣitam / ataḥ kathaṃ vaiyarthyamiti / maivam / dārṣyāntikavākye tadvivakṣāyāmatra vaiyarthyāparihārāt / *4,655* api cādyayordṛṣṭāntayoḥ kāryakāraṇabhāvamātramasti / kintvekādipadavaiyarthyameva / idantu sarvathā nopapadyate, yathā somyaikena nakhanikṛntaneneti / nakhanikṛntanasyāntyāvayavitvena kārṣṇāyasāntaraṃ prati kāraṇatvasyaivāsambhavāt / kimvekasya sarvaṃ pratītyāha naceti // ... nacaikanakhakṛntanam / sarvakārṣṇāyasaṃ ca syād ... sarvaṃ ceti dvitīyacaśabdasambandhaḥ / yadyatra dṛṣṭāntatraye na vikāravivartavivakṣā kiṃ tarhi vivakṣitamityata āha ata iti // ... ataḥ sādṛśya eva ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.