यत्रार्थे प्रवृत्तिहेतोरनवधिकत्वं तत्रैव चेत्प्रयोगबाहुल्यं स्यात्तदा तस्या वृत्तेः परता परममुख्यता किमु वक्तव्येति । अत्रानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तवति यत्रार्थे यस्य शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यमस्ति तस्य तत्र महायोगरूढिलक्षणा परममुख्यवृत्तिरित्येतावदेव वक्तव्यम् । कैमुत्यकथनं तु शङ्कानिरासार्थम् । तथाहि । किमत्र प्रयोगबाहुल्यमात्रं लक्षणमुतानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तविशेषितम् । नाद्यः । रूढिमात्रत्वात्परममुख्यत्वायोगात् । न द्वितीयः । अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तेनैव परममुख्यत्वे विशेषवैयर्थ्यात् । नच समाहारेण विधान्तरं भवति । तथा सति असिद्धबाधितसमाहारो ऽपरो हेत्वाभासः स्यादिति । अत्र द्वितीय एवाभ्युपगम्यते । नचोक्तदोषः । विशेषणमात्रेण परममुख्यत्वे, विशेष्यसद्भावेन सुतरां तत्सिद्धेः । न ह्यस्माभिः परममुख्यतामात्रसिद्धये विशिष्टोपादानं क्रियते । किन्तु समाहाररूपविधान्तरसिद्धये । न चातिप्रसङ्गः । वैषम्यात् । अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षप्रयोगबाहुल्यं खलु विवक्षितम् । न समाहारमात्रम् । एतदर्थं च तत्र प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्ये सतीति योज्यम् । नचैवं महायोगस्यात्र प्रवेशः । अतिबहुलप्रयोगाभावस्य तत्र विवक्षितत्वादिति । *४,१६४* अत्र कतरा वृत्तिर्विष्णौ । येन परममुख्यत्वं विष्णावित्युक्तमित्यत आह उभयमिति ॥ उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः उभयं वृत्तिद्वयं, दृश्यते, प्रमाणैः । सर्वशो ऽपि शब्दानामित्यस्यायमर्थः । नारायणादिशब्दानां महायोगरूढिः । तदितरेषां महायोग इति । अथवा विष्णौ परममुख्यवृत्तिरित्युक्तमनेनोपपादयति । उभयं प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं च । यद्वा । प्रमितान्वाख्यानं परीक्षकधर्मो नतु स्वेच्छया ऽर्थकल्पनम् । नचैते वृत्ती क्वचित्प्रमिते । अतो न निरूपणीये इत्यत्रेदमुदितम् । प्रमाणानि तु वक्ष्यन्ते । ननु योगो योगरूढिश्चैते किं न स्याताम् । किमेवं भेदकाभावादाशङ्कयते अथवा तद्विवक्षाकारणाभावात् । नाद्यः । तस्योक्तत्वात् । न द्वितीयः । यौगिकादीनामप्यर्थानाममुख्यतामभिधाय विष्णोर्मुख्यत्वाभिधानस्य कारणत्वादिति । *४,१६५* मुख्यवृत्तिरपि त्रेधा भवति । योगो रूढिर्योगरूढिश्चेति । तत्र प्रवृत्तिनिमित्तापेक्षा वृत्तिर्योगः । यथा कुम्भकारः, औपगवो, राजपुरुष इति । ननु नैते ऽपि यौगिकाः किं नाम रूढा एव । कृत्तद्धितसमासकरणं तु व्युत्पत्तिमात्रार्थम् । यथोक्तम् । वृक्षादिवदमी रूढा इत्यादि । मैवम् । शब्दार्थविभागस्यावापोद्धाराभ्यां प्रतीतस्यापलापे कारणाभावादित्यादि शिष्यैरेवोह्यतामिति मत्वा रूढेः स्वरूपमाह प्रयोगेति ॥ प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते
yatrārthe pravṛttihetoranavadhikatvaṃ tatraiva cetprayogabāhulyaṃ syāttadā tasyā vṛtteḥ paratā paramamukhyatā kimu vaktavyeti / atrānavadhikapravṛttinimittavati yatrārthe yasya śabdasya prayogabāhulyamasti tasya tatra mahāyogarūḍhilakṣaṇā paramamukhyavṛttirityetāvadeva vaktavyam / kaimutyakathanaṃ tu śaṅkānirāsārtham / tathāhi / kimatra prayogabāhulyamātraṃ lakṣaṇamutānavadhikapravṛttinimittaviśeṣitam / nādyaḥ / rūḍhimātratvātparamamukhyatvāyogāt / na dvitīyaḥ / anavadhikapravṛttinimittenaiva paramamukhyatve viśeṣavaiyarthyāt / naca samāhāreṇa vidhāntaraṃ bhavati / tathā sati asiddhabādhitasamāhāro 'paro hetvābhāsaḥ syāditi / atra dvitīya evābhyupagamyate / nacoktadoṣaḥ / viśeṣaṇamātreṇa paramamukhyatve, viśeṣyasadbhāvena sutarāṃ tatsiddheḥ / na hyasmābhiḥ paramamukhyatāmātrasiddhaye viśiṣṭopādānaṃ kriyate / kintu samāhārarūpavidhāntarasiddhaye / na cātiprasaṅgaḥ / vaiṣamyāt / anavadhikapravṛttinimittāpekṣaprayogabāhulyaṃ khalu vivakṣitam / na samāhāramātram / etadarthaṃ ca tatra pravṛttihetorbāhulye satīti yojyam / nacaivaṃ mahāyogasyātra praveśaḥ / atibahulaprayogābhāvasya tatra vivakṣitatvāditi / *4,164* atra katarā vṛttirviṣṇau / yena paramamukhyatvaṃ viṣṇāvityuktamityata āha ubhayamiti // ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ ubhayaṃ vṛttidvayaṃ, dṛśyate, pramāṇaiḥ / sarvaśo 'pi śabdānāmityasyāyamarthaḥ / nārāyaṇādiśabdānāṃ mahāyogarūḍhiḥ / taditareṣāṃ mahāyoga iti / athavā viṣṇau paramamukhyavṛttirityuktamanenopapādayati / ubhayaṃ pravṛttihetorbāhulyaṃ ca / yadvā / pramitānvākhyānaṃ parīkṣakadharmo natu svecchayā 'rthakalpanam / nacaite vṛttī kvacitpramite / ato na nirūpaṇīye ityatredamuditam / pramāṇāni tu vakṣyante / nanu yogo yogarūḍhiścaite kiṃ na syātām / kimevaṃ bhedakābhāvādāśaṅkayate athavā tadvivakṣākāraṇābhāvāt / nādyaḥ / tasyoktatvāt / na dvitīyaḥ / yaugikādīnāmapyarthānāmamukhyatāmabhidhāya viṣṇormukhyatvābhidhānasya kāraṇatvāditi / *4,165* mukhyavṛttirapi tredhā bhavati / yogo rūḍhiryogarūḍhiśceti / tatra pravṛttinimittāpekṣā vṛttiryogaḥ / yathā kumbhakāraḥ, aupagavo, rājapuruṣa iti / nanu naite 'pi yaugikāḥ kiṃ nāma rūḍhā eva / kṛttaddhitasamāsakaraṇaṃ tu vyutpattimātrārtham / yathoktam / vṛkṣādivadamī rūḍhā ityādi / maivam / śabdārthavibhāgasyāvāpoddhārābhyāṃ pratītasyāpalāpe kāraṇābhāvādityādi śiṣyairevohyatāmiti matvā rūḍheḥ svarūpamāha prayogeti // prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.