हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तावद्यावदिति क्रियाविशेषणे । जयस्यान्यगत्वे ऽपि भृत्यगतत्वे ऽपि तं जयं प्रति स्वातन्त्र्याभासमात्रेण राज्ञि विजयिशब्दो यावत्प्रयुज्यते तावज्जयाधिकरणस्यापि भृत्यस्य सम्बन्धितया न प्रयुज्यते यस्मात्तस्मात्स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यादिति सम्बन्धः । स्वातन्त्र्यादिति वक्तव्ये स्वातन्त्र्याभासमात्रत इति वचनं किमुतानुपचरितस्वातन्त्र्ये परमात्मनीति कैमुत्यद्योतनार्थम् । भृत्याज्ञाननिमित्तं राज्ञि प्रयोगप्राचुर्यमिति चेन्न । भृत्यज्ञाने ऽपि तदुपलम्भात् । ननु प्रयोगप्राचुर्यं न मुख्यताहेतुः । अज्ञातमुख्यलाक्षणिकादिप्रयोगेष्वपि दर्शनादिति चेत् । सत्यम् । प्रयोगप्राचुर्यात्तद्गतत्वमेव मुख्यम् । स्वातन्त्र्यं तु तदप्राचुर्यादमुख्यमिति परेण पर्यनुयुक्ते ऽसिद्धिरनेनाभिधीयते । नतु प्रयोगप्राचुर्येण मुख्यता साध्यते । येन व्यभिचारचोदना सङ्गता स्यात् । यद्यप्यत्र प्रयोगप्राचुर्यस्य मुख्याज्ञाननिमित्तत्वादिनान्यथासिद्धिर्व्यभिचारो वा शक्यते वक्तुम् । तथापि"जगद्वाचित्वात्ऽ; इति सूत्रदिशा शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इत्यसिद्धिरेवोक्ता । कुतस्तर्हि मुख्यतासिद्धिरिति चेत् । *४,८६फ़्।* ननु यदि स्वास्यं प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात्तदा भृत्ये बद्धे मृते वा, राजा बद्धो राजा मृत इति प्रयोगः स्यात् । न चैवमस्ति । तेन जानीमो न स्वाम्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति । नच वाच्यं प्रयोगे सति निमित्तानुसरणम् । नतु निमित्तमस्तीति प्रयोग इति । अमुख्यप्रयोगविषयत्वादस्य न्यायस्य । तत्र हि निमित्तं न सामग्री । किन्तु तदेकदेशः । मुख्यप्रयोगे तु निमित्तमेव सामग्री । नहि सिंहशब्दस्य शार्दूले प्रयोगाभाववत् उपगोरपत्ये ऽप्यौपगवशब्दप्रयोगाभावो भवतीति । अत्र वक्तव्यम् । को ऽयं प्रयोगो नाम । किं शब्दशक्तिः प्रयोगमूलं व्याकरणमिति यथा । किं वोच्चारणम् । नाद्यः प्रसङ्गस्येष्टत्वात् । विपर्ययपर्यवसाने चासिद्धेः । द्वितीये त्वन्यथासिद्धमाह भृत्येति ॥ *४,८७* भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः । कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते
hiśabdo yasmādityarthe / tāvadyāvaditi kriyāviśeṣaṇe / jayasyānyagatve 'pi bhṛtyagatatve 'pi taṃ jayaṃ prati svātantryābhāsamātreṇa rājñi vijayiśabdo yāvatprayujyate tāvajjayādhikaraṇasyāpi bhṛtyasya sambandhitayā na prayujyate yasmāttasmātsvātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāditi sambandhaḥ / svātantryāditi vaktavye svātantryābhāsamātrata iti vacanaṃ kimutānupacaritasvātantrye paramātmanīti kaimutyadyotanārtham / bhṛtyājñānanimittaṃ rājñi prayogaprācuryamiti cenna / bhṛtyajñāne 'pi tadupalambhāt / nanu prayogaprācuryaṃ na mukhyatāhetuḥ / ajñātamukhyalākṣaṇikādiprayogeṣvapi darśanāditi cet / satyam / prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam / svātantryaṃ tu tadaprācuryādamukhyamiti pareṇa paryanuyukte 'siddhiranenābhidhīyate / natu prayogaprācuryeṇa mukhyatā sādhyate / yena vyabhicāracodanā saṅgatā syāt / yadyapyatra prayogaprācuryasya mukhyājñānanimittatvādinānyathāsiddhirvyabhicāro vā śakyate vaktum / tathāpi"jagadvācitvāt'; iti sūtradiśā śiṣyaireva jñātuṃ śakyata ityasiddhirevoktā / kutastarhi mukhyatāsiddhiriti cet / *4,86f.* nanu yadi svāsyaṃ pravṛttinimittaṃ syāttadā bhṛtye baddhe mṛte vā, rājā baddho rājā mṛta iti prayogaḥ syāt / na caivamasti / tena jānīmo na svāmyaṃ pravṛttinimittamiti / naca vācyaṃ prayoge sati nimittānusaraṇam / natu nimittamastīti prayoga iti / amukhyaprayogaviṣayatvādasya nyāyasya / tatra hi nimittaṃ na sāmagrī / kintu tadekadeśaḥ / mukhyaprayoge tu nimittameva sāmagrī / nahi siṃhaśabdasya śārdūle prayogābhāvavat upagorapatye 'pyaupagavaśabdaprayogābhāvo bhavatīti / atra vaktavyam / ko 'yaṃ prayogo nāma / kiṃ śabdaśaktiḥ prayogamūlaṃ vyākaraṇamiti yathā / kiṃ voccāraṇam / nādyaḥ prasaṅgasyeṣṭatvāt / viparyayaparyavasāne cāsiddheḥ / dvitīye tvanyathāsiddhamāha bhṛtyeti // *4,87* bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ / kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.