क्षीरादिवद् विकारः स्यान् ॥। विकारस्तावद् द्विविधो भवति । विशेषाप्तिर्विशेषिपरिवतर्(वृत्ति)श्चेति । तत्र विशेषाप्तिर्नाम धर्मिणस्तदवस्थ्ये सति धर्ममात्रपरिवृत्तिः । विशेषिपरिवर्तवृत्तिस्तु धर्मिस्वरपूस्यैव परिणामः । द्विविधो ऽप्ययं पराधीनो भवति । प्रत्येकं च द्वेधा । अनिवर्त्यो ऽन्यथाभावो निवर्त्यश्चेति । अत्रैकैकप्रकारानुक्तिः स्फुटत्वादिति ज्ञातव्यम् । अन्यथा वाक्यस्यासामञ्जस्यं स्यात् । क्षीरादिवदिति चतुर्णामुदाहरणम् । क्षीरादीनामिव दधित्वाद्यापत्तिरित्यर्थः । *४,२९२* तत्रानिवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा । श्यामस्य फलस्य पीतत्वापत्तिः । तत्र हि धर्मिणस्तादवस्थ्यं पीतत्वे ऽपि फलव्यवहारानिवृत्तेः । केवलं श्यामत्वापगमेन पीतत्वमुत्पन्नं सौरातपादिवशान्न निर्निमित्तम् । नच पुनर्निवर्तते । निवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा । कुण्डलाद्याकारस्य सुवर्णस्य कटकादित्वापत्तिः । अत्रापि हि धर्मिणस्तादवस्थ्यम् । कटक(कादि०त्वापन्ने ऽपि सुवर्णव्यवहारदर्शनात् । परं कुण्डलत्वापायेन स्वर्णकाराद्यधीनकटकभावो जातः । निवर्त्यश्चासौ । पुनः कुण्डलीकर्तुं शक्यत्वात् । *४,२९३* अनिवर्त्यो विशेषिपरिवर्तो यथा । क्षीरस्य दधिभावः । अत्र हि न धमिर्णस्तादवस्थ्यम् । दधित्वापत्तौ क्षीरव्यवहारानुपलम्भात् । किन्तु धर्मिभूतं क्षीरमेव आतञ्चनादिवशाद्दधिभूतम् । नच दधिभावनिवृत्त्या क्षीरं भवति । निवर्त्यो धर्मिपरिवर्तो यथा । शुल्बस्य तारत्वम् । अत्रापि न धर्मिणस्तादवस्थ्यज्ञ् । तारतायां शुल्बव्यवहारानुपलब्धेः । किं नामौषध्य(धा)धीनतया शुल्बमेव तारं संवृत्तम् । प्रबलौषधिबलात्तारतानिवृत्त्या शुल्बं च सम्पद्यते । नच पञ्चमी विधा दृष्टा, (सम्भाविता) श्रुता वेति । *४,२९४* किमतो यद्येवंभूतो विकार इत्यत आह नैवेति ॥ ॥। नैव स स्याद्धरेः क्वचित् दुःखादिमत्त्वमनिष्यम्, नतु तद्रूपतेत्यभिप्राय इति चेन्न, तथा सति सुखरूपस्येष्टत्वमपि न स्यात् । ततश्च न मोक्षाय प्रवर्तेत । *४,२९६* किञ्च ब्रह्मणो ऽनर्थाभावे कस्या(यम)नर्थ इति वक्तव्यम् । जीवस्य चेति चेत् । स किं ब्रह्मणो भिन्नो ऽभिन्नो वा । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । द्वितीये कथं ब्रह्मणो नानर्थः । भिन्नाभिन्न इति चेत्(न) अभेदेनानर्थप्रसङ्गात् । निराकरिष्यते चायं पक्षः"अत एव चोपम्ऽ; इति । अपिच, चेतनस्यापि विक्रिया दृष्टादृष्टकारणायत्ता दृष्टेति कथं ब्रह्मणः स्वेच्छामात्रेण स्यात् । सर्वशक्तित्वादिति चेत्(न) अनर्थीभवतः सर्वशक्तित्वानुपपत्तेः । न तर्कावसेयं ब्रह्म येन दृष्टान्तानुगुण्यवैगुण्यचिन्तात्रोपयुज्यते । किं नाम श्रुतिमात्रसिद्धम् । श्रुतिश्चान्यानपेक्षमेव प्रपञ्चा(त)पत्तिमाचष्ट इति चेन्न । तथा सति विचारशास्नानवतारप्रसङ्गात् । युक्तश्चायं तर्कागोचरत्ववादो यत्र श्रुतीनामविगानं स्यात् । न चैवमत्रेत्युक्तम् । अतो न सामान्यतो विकारित्वं ब्रह्मणो युज्यते । नापि विशेषतः । *४,२९८* तथाहि । न तावदप्रच्युतस्वरूपस्यैव ब्रह्मणो ऽयमाकारपरिणामः प्रपञ्च इति युक्तम् । अस्थूलत्वादिश्रुतिविरोधात् । स्वरूपापेक्षया तदुपपत्तिरिति चेत् (न) स्वरूप एव स्थूलत्वादिजननात् । नहि कुण्डलत्वानपगमेन कटकत्वं सुवर्णस्य भवति । स्वभावापेक्षयास्त्विति चेन्न । कालभेदेन स्थूलत्वादिभावाभाववतः"अयं स्वभावः, अयं (न) त्वस्वभावःऽ; इति विवेकायोगात् । नहि ब्रह्मणः कारणान्तरात्प्रपचतापत्तिं मन्यसे येन सा न स्वभावः स्यात् । प्रपञ्चकारतायाश्चानिवर्त्यत्वे प्रलयश्रुतिव्याकोपः स्यात् । निष्प्रपञ्चब्रह्मभावापत्तिलक्षणमोक्षाभावप्रसङ्गश्च । एकदेशपरिणामस्तु निराकरिष्यते । नापि स्वरूपप्रच्युत्या प्रपञ्चरूपताऽपत्तिः स्थितिसमये ब्रह्माभावप्रसङ्गेन ब्रह्मज्ञानस्य निरालम्बनत्वापातात् । तस्याश्चानिवर्त्यत्वे न कदापि ब्रह्मणो ऽस्तित्वमित्येषा दिक् । *४,३०२* अत्र कश्चित् अन्धानुगतान्ध इव प्रकृतिश्चेत्यादीनि सूत्राणि ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादकतया व्याख्यायोक्तदूषणगणाद्भीतः सूत्रतात्पर्यमाह"परमसूक्ष्माचिद्रूपप्रधानशरीरं ब्रह्म"यो ऽव्यक्ते तिष्ठन्यस्याव्यक्तं शरीरम्ऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । तथाच ब्रह्माधिष्ठितं ब्रह्मात्मकं प्रधानं जगदुपादानमिति ब्रह्मैव जगदुपादानतया(ऽङ्गीक्रि)गीयते । अतो नोक्तदोषःऽऽ; इति । तं प्रत्याह उपादानत्वमेवेति ॥ अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते
kṣīrādivad vikāraḥ syān ... vikārastāvad dvividho bhavati / viśeṣāptirviśeṣiparivatar(vṛtti)śceti / tatra viśeṣāptirnāma dharmiṇastadavasthye sati dharmamātraparivṛttiḥ / viśeṣiparivartavṛttistu dharmisvarapūsyaiva pariṇāmaḥ / dvividho 'pyayaṃ parādhīno bhavati / pratyekaṃ ca dvedhā / anivartyo 'nyathābhāvo nivartyaśceti / atraikaikaprakārānuktiḥ sphuṭatvāditi jñātavyam / anyathā vākyasyāsāmañjasyaṃ syāt / kṣīrādivaditi caturṇāmudāharaṇam / kṣīrādīnāmiva dadhitvādyāpattirityarthaḥ / *4,292* tatrānivartyaviśeṣāptiryathā / śyāmasya phalasya pītatvāpattiḥ / tatra hi dharmiṇastādavasthyaṃ pītatve 'pi phalavyavahārānivṛtteḥ / kevalaṃ śyāmatvāpagamena pītatvamutpannaṃ saurātapādivaśānna nirnimittam / naca punarnivartate / nivartyaviśeṣāptiryathā / kuṇḍalādyākārasya suvarṇasya kaṭakāditvāpattiḥ / atrāpi hi dharmiṇastādavasthyam / kaṭaka(kādi0tvāpanne 'pi suvarṇavyavahāradarśanāt / paraṃ kuṇḍalatvāpāyena svarṇakārādyadhīnakaṭakabhāvo jātaḥ / nivartyaścāsau / punaḥ kuṇḍalīkartuṃ śakyatvāt / *4,293* anivartyo viśeṣiparivarto yathā / kṣīrasya dadhibhāvaḥ / atra hi na dhamirṇastādavasthyam / dadhitvāpattau kṣīravyavahārānupalambhāt / kintu dharmibhūtaṃ kṣīrameva ātañcanādivaśāddadhibhūtam / naca dadhibhāvanivṛttyā kṣīraṃ bhavati / nivartyo dharmiparivarto yathā / śulbasya tāratvam / atrāpi na dharmiṇastādavasthyajñ / tāratāyāṃ śulbavyavahārānupalabdheḥ / kiṃ nāmauṣadhya(dhā)dhīnatayā śulbameva tāraṃ saṃvṛttam / prabalauṣadhibalāttāratānivṛttyā śulbaṃ ca sampadyate / naca pañcamī vidhā dṛṣṭā, (sambhāvitā) śrutā veti / *4,294* kimato yadyevaṃbhūto vikāra ityata āha naiveti // ... naiva sa syāddhareḥ kvacit duḥkhādimattvamaniṣyam, natu tadrūpatetyabhiprāya iti cenna, tathā sati sukharūpasyeṣṭatvamapi na syāt / tataśca na mokṣāya pravarteta / *4,296* kiñca brahmaṇo 'narthābhāve kasyā(yama)nartha iti vaktavyam / jīvasya ceti cet / sa kiṃ brahmaṇo bhinno 'bhinno vā / nādyaḥ / apasiddhāntāt / dvitīye kathaṃ brahmaṇo nānarthaḥ / bhinnābhinna iti cet(na) abhedenānarthaprasaṅgāt / nirākariṣyate cāyaṃ pakṣaḥ"ata eva copam'; iti / apica, cetanasyāpi vikriyā dṛṣṭādṛṣṭakāraṇāyattā dṛṣṭeti kathaṃ brahmaṇaḥ svecchāmātreṇa syāt / sarvaśaktitvāditi cet(na) anarthībhavataḥ sarvaśaktitvānupapatteḥ / na tarkāvaseyaṃ brahma yena dṛṣṭāntānuguṇyavaiguṇyacintātropayujyate / kiṃ nāma śrutimātrasiddham / śrutiścānyānapekṣameva prapañcā(ta)pattimācaṣṭa iti cenna / tathā sati vicāraśāsnānavatāraprasaṅgāt / yuktaścāyaṃ tarkāgocaratvavādo yatra śrutīnāmavigānaṃ syāt / na caivamatretyuktam / ato na sāmānyato vikāritvaṃ brahmaṇo yujyate / nāpi viśeṣataḥ / *4,298* tathāhi / na tāvadapracyutasvarūpasyaiva brahmaṇo 'yamākārapariṇāmaḥ prapañca iti yuktam / asthūlatvādiśrutivirodhāt / svarūpāpekṣayā tadupapattiriti cet (na) svarūpa eva sthūlatvādijananāt / nahi kuṇḍalatvānapagamena kaṭakatvaṃ suvarṇasya bhavati / svabhāvāpekṣayāstviti cenna / kālabhedena sthūlatvādibhāvābhāvavataḥ"ayaṃ svabhāvaḥ, ayaṃ (na) tvasvabhāvaḥ'; iti vivekāyogāt / nahi brahmaṇaḥ kāraṇāntarātprapacatāpattiṃ manyase yena sā na svabhāvaḥ syāt / prapañcakāratāyāścānivartyatve pralayaśrutivyākopaḥ syāt / niṣprapañcabrahmabhāvāpattilakṣaṇamokṣābhāvaprasaṅgaśca / ekadeśapariṇāmastu nirākariṣyate / nāpi svarūpapracyutyā prapañcarūpatā'pattiḥ sthitisamaye brahmābhāvaprasaṅgena brahmajñānasya nirālambanatvāpātāt / tasyāścānivartyatve na kadāpi brahmaṇo 'stitvamityeṣā dik / *4,302* atra kaścit andhānugatāndha iva prakṛtiścetyādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatāpratipādakatayā vyākhyāyoktadūṣaṇagaṇādbhītaḥ sūtratātparyamāha"paramasūkṣmācidrūpapradhānaśarīraṃ brahma"yo 'vyakte tiṣṭhanyasyāvyaktaṃ śarīram'; ityādiśrutisiddham / tathāca brahmādhiṣṭhitaṃ brahmātmakaṃ pradhānaṃ jagadupādānamiti brahmaiva jagadupādānatayā('ṅgīkri)gīyate / ato noktadoṣaḥ''; iti / taṃ pratyāha upādānatvameveti // apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.