आद्यश्चशब्दो ऽवधारणे । द्वितीयः परोक्तानुवाद(कः) । जनितृशब्दं प्रयुञ्जानः स्वग्रन्थस्य मन्त्रतुल्यतां (दर्श)सूचयति भगवानाचार्यः । जनिता मन्त्र इति स्मरणात् । अत्र प्रकृतत्वात्पितृमात्रग्रहणे प्राप्ते यदूर्णनाभिमातृग्रहणं तेनैतदपि निराकृतं भवति । यद्ब्रह्मपरिणा(मि)मवादिनोक्तं,"ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे"यथोर्णनाभिः सृजते(गृह्णते च)ऽ"पिताहमस्य जगतो मताऽ; इत्यूर्णनाभ्यादिदृष्टान्तोपादानादुपादानत्वमेव विवक्षितम् । ऊर्णनाभ्यादीनां तन्त्वादिकं प्रत्युपादानत्वात्ऽ; इति । यच्च"योनिश्च हि गीयतेऽ; इत्यत्रोक्तम् । "यद्यपि योनिशब्दो"योनिष्ठ इन्द्र निषदे अकारिऽ; इत्यादौ स्थानाद्यर्थः प्रतीयते । तथापि यथोर्णनाभिरिति वक्ष्यमाणदृष्टान्तबलादुपादानवाचीति निश्चीयत इतिऽ; ( । ) उदाहरिष्यमाणं ब्रह्मतर्कवचनमपि व्याख्यातं भवति । *४,३०६* कुतो नेति चेत् । अत्र पित्रादीनां पुत्रादीनां च चेतनाचेतनसमाहाररूपत्वाच्चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति । पित्रादिचेतनं प्रति वोपादानं, पुत्राद्यचेतनं प्रति वा, पित्राद्यचेतनः पुत्रादिचेतनं प्रति वा, पुत्राद्यचेतनं प्रति वेति । तत्राद्यं पक्षत्रयं तावन्नोपपद्यत इत्यत्र हेतुमाह चेतनत्वादिति ॥ चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् आद्ये द्वयोश्चेतनत्वात् । उत्तरयोरन्यतरस्य । चतुर्थं त्वङ्गीकरोति तदन्नं हीति । तैरूर्णनाभ्यादिभिरुपभुक्तमन्नं तत्परिणतास्तच्छरीरधातव इति यावत् । तन्त्वादिकार्यरूपतया परिणतं भवेदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । पित्रादिदृष्टान्तानामयं खलु निष्कृष्टो ऽर्थः । यत्पित्राद्युपभुक्तमन्नं तच्छरीरी(र)भूतं पुत्रादिगताचेतनांशोपादानं भवतीति । पक्षान्तरस्यासम्भावितत्वात् । नचायमस्माकमनिष्यः । महाप्रलये परमेश्वरेण निगीर्णं महदादिकार्यं तच्छरीररूपकप्रधानतां गच्छति । तच्च प्रधानं पुनर्महदादिकार्योपादानं भवतीत्यङ्गीकारादिति । एतेनोर्णनाभ्यादीनां न विकारित्वं(ता)चेन्निरुपादाना तन्त्वाद्युत्पत्तिः प्रसज्यत इत्यपि निरस्तम् । *४,३०७* एवं श्रुतिपुराणयुक्तिभिर्ब्रह्मणो निर्विकारत्वावगमान्न जगदुपादानकारणत्वं किन्तु निमित्तत्वमेवेत्युक्तम् । अधुना श्रुतिस्मृति(पुराणयुक्ति)भिर्निमित्तत्वस्यैवोक्तत्वादपीत्याह अपादानतयेति ॥ अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम्
ādyaścaśabdo 'vadhāraṇe / dvitīyaḥ paroktānuvāda(kaḥ) / janitṛśabdaṃ prayuñjānaḥ svagranthasya mantratulyatāṃ (darśa)sūcayati bhagavānācāryaḥ / janitā mantra iti smaraṇāt / atra prakṛtatvātpitṛmātragrahaṇe prāpte yadūrṇanābhimātṛgrahaṇaṃ tenaitadapi nirākṛtaṃ bhavati / yadbrahmapariṇā(mi)mavādinoktaṃ,"brahmaṇo jagatkāraṇatve"yathorṇanābhiḥ sṛjate(gṛhṇate ca)'"pitāhamasya jagato matā'; ityūrṇanābhyādidṛṣṭāntopādānādupādānatvameva vivakṣitam / ūrṇanābhyādīnāṃ tantvādikaṃ pratyupādānatvāt'; iti / yacca"yoniśca hi gīyate'; ityatroktam / "yadyapi yoniśabdo"yoniṣṭha indra niṣade akāri'; ityādau sthānādyarthaḥ pratīyate / tathāpi yathorṇanābhiriti vakṣyamāṇadṛṣṭāntabalādupādānavācīti niścīyata iti'; ( / ) udāhariṣyamāṇaṃ brahmatarkavacanamapi vyākhyātaṃ bhavati / *4,306* kuto neti cet / atra pitrādīnāṃ putrādīnāṃ ca cetanācetanasamāhārarūpatvāccatvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti / pitrādicetanaṃ prati vopādānaṃ, putrādyacetanaṃ prati vā, pitrādyacetanaḥ putrādicetanaṃ prati vā, putrādyacetanaṃ prati veti / tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ tāvannopapadyata ityatra hetumāha cetanatvāditi // cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet ādye dvayoścetanatvāt / uttarayoranyatarasya / caturthaṃ tvaṅgīkaroti tadannaṃ hīti / tairūrṇanābhyādibhirupabhuktamannaṃ tatpariṇatāstaccharīradhātava iti yāvat / tantvādikāryarūpatayā pariṇataṃ bhavedityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / pitrādidṛṣṭāntānāmayaṃ khalu niṣkṛṣṭo 'rthaḥ / yatpitrādyupabhuktamannaṃ taccharīrī(ra)bhūtaṃ putrādigatācetanāṃśopādānaṃ bhavatīti / pakṣāntarasyāsambhāvitatvāt / nacāyamasmākamaniṣyaḥ / mahāpralaye parameśvareṇa nigīrṇaṃ mahadādikāryaṃ taccharīrarūpakapradhānatāṃ gacchati / tacca pradhānaṃ punarmahadādikāryopādānaṃ bhavatītyaṅgīkārāditi / etenorṇanābhyādīnāṃ na vikāritvaṃ(tā)cennirupādānā tantvādyutpattiḥ prasajyata ityapi nirastam / *4,307* evaṃ śrutipurāṇayuktibhirbrahmaṇo nirvikāratvāvagamānna jagadupādānakāraṇatvaṃ kintu nimittatvamevetyuktam / adhunā śrutismṛti(purāṇayukti)bhirnimittatvasyaivoktatvādapītyāha apādānatayeti // apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.