व्याख्यानं पूर्ववत् । एवं न चेतनविकारश्चेतनो ऽप्युपलब्ध इत्याद्ये ऽपि व्याप्तिरुपपादनीया । *४,३१२* अथवा महदादिकं न चेतनविकारः, अचेतनत्वाद्घटवदिति युक्त्यन्तरविरुद्धं च ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमिति चेतसि निधायास्य व्याप्तिमुपपादयति न चेतनेति ॥ ननु घटादयो ऽपि ब्रह्मविकारा इति चेन्न । मृदादिविकारत्वस्य प्रमितत्वात् । परम्परयेति चेत् । एवं तर्हि न स्वयं चेतनविकाराः । किन्तु तत्कारणानीत्युक्तं स्यात् । तथाच कथं न दृष्टान्तता । तर्हि तत्कारणेषु व्यभिचार इति चेन्न । तेषामेव पक्षत्वात् । सुखदुःखादिष्वनैकान्तिकत्वमिति चेन्न । तेषामन्तःकरणविकारत्वाभ्युपगमात् । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । जगत्, अभिन्ननिमित्तोपादानम् प्रेक्षापूर्वजनितकार्यत्वात्सुखादिवदिति । घटादिषु व्यभिचार(राच्च)श्च । तेषामपि पक्षीकरणे प्रमाणबाधः स्यात् । नन्वचेतनमपि जगच्चेतनविकारश्चेत्तदा को दोषः स्यात् । एवं तर्हि चेतनो ऽप्यचेतनविकारः स्यात् । न चैतदस्तीत्याह नाचेतनेति ॥ अयमभिसन्धिः । यदि महदादिकं ब्रह्मणो विकारः स्यात्तर्हितत्स्वरूपानुगतिमत्प्रसज्येत । कार्ये कारणस्वरूपानुगमदर्शनात् । घटादयो मृद्विकारा मृदनुगतिमन्तो दृष्टाः । न चैतदस्ति । तस्मान्न महादादि(ः) ब्रह्मविकारः । यदि पुनः कारणस्वरूपानुगममन्तरेण विकारिविकारभावो ऽभ्युपगम्यते तदा चेतनो ऽप्यचेतनविकारः किं नाभ्युपगन्तव्यः । नचैवमङ्गीकृतं परेण । तथाहि सति"एक आत्मनः शरीरे भावात्ऽ; इत्यत्र परस्य भूतचतुष्ययपरिणाम एवायं चेतनवान्काय इति वदन्तं चार्वाकं प्रति भूतेष्वविद्यमानं चैतन्यं कथं कार्ये स्यादिति परिहारो मदिराद्रव्ये मदशक्तिवत्स्यादिति पुनश्च चार्वाकेण चोदिते मदिरोपादाने ऽपि सूक्ष्मरूपमदशक्तिव्युत्पादनं च व्याहतं स्यादिति । *४,३१५* यद्वा ब्रह्मजगती नोपादानोपादेयभाववती विलक्षणत्वाद्देवदत्तघटवत् । ननु विलक्षणानामपि मृद्घटादीनामुपादानोपादेयभावो दृश्यत इति चेन्न । चेतनाचेतनरूपवैलक्षण्यस्य विवक्षितत्वात् । *४,३१६* अनुमानान्तरं वक्तुं व्याप्तिनिश्चयाय व्यतिरेकव्याप्तिं तावदाह चेति । नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते अपि चेति युक्तिसमुच्चये । विकृति(त)त्वे विकृतिदशायामन्यस्यान्यरूपत्वमन्यविकारत्वं न दृश्यते । विकारविकारिणावन्योन्यमन्यतया क्वापि नोपलब्धाविति यावत् । अत्र दृष्टान्तमाह नेति ॥ न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित्
vyākhyānaṃ pūrvavat / evaṃ na cetanavikāraścetano 'pyupalabdha ityādye 'pi vyāptirupapādanīyā / *4,312* athavā mahadādikaṃ na cetanavikāraḥ, acetanatvādghaṭavaditi yuktyantaraviruddhaṃ ca brahmaṇo jagadupādānatvamiti cetasi nidhāyāsya vyāptimupapādayati na cetaneti // nanu ghaṭādayo 'pi brahmavikārā iti cenna / mṛdādivikāratvasya pramitatvāt / paramparayeti cet / evaṃ tarhi na svayaṃ cetanavikārāḥ / kintu tatkāraṇānītyuktaṃ syāt / tathāca kathaṃ na dṛṣṭāntatā / tarhi tatkāraṇeṣu vyabhicāra iti cenna / teṣāmeva pakṣatvāt / sukhaduḥkhādiṣvanaikāntikatvamiti cenna / teṣāmantaḥkaraṇavikāratvābhyupagamāt / etenaitadapi pratyuktam / jagat, abhinnanimittopādānam prekṣāpūrvajanitakāryatvātsukhādivaditi / ghaṭādiṣu vyabhicāra(rācca)śca / teṣāmapi pakṣīkaraṇe pramāṇabādhaḥ syāt / nanvacetanamapi jagaccetanavikāraścettadā ko doṣaḥ syāt / evaṃ tarhi cetano 'pyacetanavikāraḥ syāt / na caitadastītyāha nācetaneti // ayamabhisandhiḥ / yadi mahadādikaṃ brahmaṇo vikāraḥ syāttarhitatsvarūpānugatimatprasajyeta / kārye kāraṇasvarūpānugamadarśanāt / ghaṭādayo mṛdvikārā mṛdanugatimanto dṛṣṭāḥ / na caitadasti / tasmānna mahādādi(ḥ) brahmavikāraḥ / yadi punaḥ kāraṇasvarūpānugamamantareṇa vikārivikārabhāvo 'bhyupagamyate tadā cetano 'pyacetanavikāraḥ kiṃ nābhyupagantavyaḥ / nacaivamaṅgīkṛtaṃ pareṇa / tathāhi sati"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityatra parasya bhūtacatuṣyayapariṇāma evāyaṃ cetanavānkāya iti vadantaṃ cārvākaṃ prati bhūteṣvavidyamānaṃ caitanyaṃ kathaṃ kārye syāditi parihāro madirādravye madaśaktivatsyāditi punaśca cārvākeṇa codite madiropādāne 'pi sūkṣmarūpamadaśaktivyutpādanaṃ ca vyāhataṃ syāditi / *4,315* yadvā brahmajagatī nopādānopādeyabhāvavatī vilakṣaṇatvāddevadattaghaṭavat / nanu vilakṣaṇānāmapi mṛdghaṭādīnāmupādānopādeyabhāvo dṛśyata iti cenna / cetanācetanarūpavailakṣaṇyasya vivakṣitatvāt / *4,316* anumānāntaraṃ vaktuṃ vyāptiniścayāya vyatirekavyāptiṃ tāvadāha ceti / nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate api ceti yuktisamuccaye / vikṛti(ta)tve vikṛtidaśāyāmanyasyānyarūpatvamanyavikāratvaṃ na dṛśyate / vikāravikāriṇāvanyonyamanyatayā kvāpi nopalabdhāviti yāvat / atra dṛṣṭāntamāha neti // na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.