सर्वानुगमाभावे ऽपि घटादीनां मृदादिविकारत्वदशर्नात् । न द्वितीयः, सत्त्वानुगमेन विकारविकारिभावोपपत्तेरित्यत आह अभेद इति ॥ अभेदो विकारविकारिभावः । *४,३२२* ननु न सुवर्णगतं सत्त्वं खर्वे ऽनुगतम् । तत्कथं(अयं)प्रसङ्गः । तत्किं ब्रह्मसत्त्वमेव वियदादीनाम् । अद्धेति चेन्न, प्रमाणाभावात् । "प्राणा वै सत्यं तेषामेव सत्यम्ऽ; इत्यादिश्रुतेः प्राणसत्यत्वस्य ब्रह्माधीनतार्थत्वोपपत्तेः । ब्रह्मण एव सामान्यसत्ता वियदादावनुगतेति चेत्तर्हि कथं न स्वर्णसत्ता खर्वे ऽनुगता । *४,३२३* अथ मन्यसे कारणमेव कार्यात्मना भवतीति परिणामवादिनां मतम् । ततश्च कारणं यत्स्वभावाव्यभिचारि तदनुगमः कार्ये ऽवश्याभ्युपगन्तव्यः । अन्यथा कारणमेव कार्यात्मना भवतीति रिक्तं वचः स्यात् । अव्यभिचरितस्वभावाननुगमे कारणस्यैवाननुगमप्राप्तेः । नच सन्मात्रस्वभावं सुवर्णम् । येन खर्वं तद्विकारः स्यात् । किन्तु तदव्यभिचारिसुवर्णत्वाद्यनुगमे सतीति । एवं तर्हि जगदपि कथं ब्रह्मपरिणामः स्यात् । नहि सन्मात्रस्वभावं ब्रह्म । किन्तु विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या विज्ञानादीनामपि तदव्यभिचारिस्वभावत्वावगमात् । नच विज्ञानानन्दाद्यनुगमः प्रपञ्चे ऽस्तीति समम् । ननु च क्षीराव्यभिचारिस्वभावमाधुर्यानुगतिविधुरं दधि तद्विकारो दृष्टमिति चेन्न । सत्कार्यवादभङ्गप्रसङ्गात् । किञ्च क्षीरकार्यं दधीति निश्चये न माधुर्यं क्षीरस्वभाव इति कल्प्यते । माधुर्यस्य क्षीरस्वभावतानिश्चये वा क्षीरविनाशे तत्कारणस्य दध्युपादानत्वं कल्प्यत सति न दोषः । अपि चागमैरनुमानैश्च ब्रह्मणो निर्विकारत्वे सिद्धे सति अप्रच्युतस्वरूपस्वभावस्यैव (ब्रह्मणो) जगदुपादानत्वं यो मन्यते तं प्रत्येतौ प्रसङ्गविपर्ययावुक्ताविति को विरोधः । एतेन प्रधानस्य जगदुपादनत्वे ऽप्ययं समानो दोष इति निरस्तम् । *४,३२८* अथ मतम् । द्विरूपं ब्रह्माभ्युपगम्यते अनन्तानन्दचिदात्मकं सदात्मकं चेति । तत्राद्येन रूपेण निमित्तम् । द्वितीयेनोपादानम् । अतो न कश्चिदुक्तो दोषः । तथाहि । यत्तावदुक्तं निर्विकारत्वं तच्चिच्छक्तिविषयत्वाच्छत्यादेरदूषणम् । निमित्तकारणेन चिच्छक्तिकेन प्रकृतिप्रधानाद्यभिधानं सच्छक्तिकं ब्रह्म परिणमतीत्यङ्गीकारे न युक्तिविरोधो ऽपि सदात्मकस्य जगदुपादानत्वाच्चैतन्याद्यननुगमे ऽपि न दोषः । सदनुगमस्य विद्यमानत्वात् । अन्यत्वदर्शनं च न विरुद्धयते सर्वज्ञात्, तन्निमित्तमेव नोपादानम् । यच्चोपादानं सद्रूपं तस्माद्भेदेनोपलभ्यत इत्याशङ्कयाह भोगेनेति ॥ भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि यदि ब्रह्मणः परिणामः चिद्भागेन निर्विकारत्वमङ्गीक्रियते, तदा वक्तव्यम्, तयोर्भोगयोरभेदो भेदाभेदौ वा । न तावदभेदः द्वयोरपि परिणामित्वादिप्राप्त्या भागाद्वयकल्पनावैयर्थ्यात् । नापि भेदाभेदौ, अभेदेन सङ्करप्रसङ्गात् । भेदो ऽभेदकार्यं निरुणद्धीति चेत् । किं तर्ह्यप्रयोजकेनाभेदेन, तस्माद्भागयोरत्यन्तभेद एवाङ्गीकरणीयः । *४,३२९* ततः किमित्यत आह यो भाग इति ॥ यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः
sarvānugamābhāve 'pi ghaṭādīnāṃ mṛdādivikāratvadaśarnāt / na dvitīyaḥ, sattvānugamena vikāravikāribhāvopapatterityata āha abheda iti // abhedo vikāravikāribhāvaḥ / *4,322* nanu na suvarṇagataṃ sattvaṃ kharve 'nugatam / tatkathaṃ(ayaṃ)prasaṅgaḥ / tatkiṃ brahmasattvameva viyadādīnām / addheti cenna, pramāṇābhāvāt / "prāṇā vai satyaṃ teṣāmeva satyam'; ityādiśruteḥ prāṇasatyatvasya brahmādhīnatārthatvopapatteḥ / brahmaṇa eva sāmānyasattā viyadādāvanugateti cettarhi kathaṃ na svarṇasattā kharve 'nugatā / *4,323* atha manyase kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti pariṇāmavādināṃ matam / tataśca kāraṇaṃ yatsvabhāvāvyabhicāri tadanugamaḥ kārye 'vaśyābhyupagantavyaḥ / anyathā kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti riktaṃ vacaḥ syāt / avyabhicaritasvabhāvānanugame kāraṇasyaivānanugamaprāpteḥ / naca sanmātrasvabhāvaṃ suvarṇam / yena kharvaṃ tadvikāraḥ syāt / kintu tadavyabhicārisuvarṇatvādyanugame satīti / evaṃ tarhi jagadapi kathaṃ brahmapariṇāmaḥ syāt / nahi sanmātrasvabhāvaṃ brahma / kintu vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā vijñānādīnāmapi tadavyabhicārisvabhāvatvāvagamāt / naca vijñānānandādyanugamaḥ prapañce 'stīti samam / nanu ca kṣīrāvyabhicārisvabhāvamādhuryānugatividhuraṃ dadhi tadvikāro dṛṣṭamiti cenna / satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt / kiñca kṣīrakāryaṃ dadhīti niścaye na mādhuryaṃ kṣīrasvabhāva iti kalpyate / mādhuryasya kṣīrasvabhāvatāniścaye vā kṣīravināśe tatkāraṇasya dadhyupādānatvaṃ kalpyata sati na doṣaḥ / api cāgamairanumānaiśca brahmaṇo nirvikāratve siddhe sati apracyutasvarūpasvabhāvasyaiva (brahmaṇo) jagadupādānatvaṃ yo manyate taṃ pratyetau prasaṅgaviparyayāvuktāviti ko virodhaḥ / etena pradhānasya jagadupādanatve 'pyayaṃ samāno doṣa iti nirastam / *4,328* atha matam / dvirūpaṃ brahmābhyupagamyate anantānandacidātmakaṃ sadātmakaṃ ceti / tatrādyena rūpeṇa nimittam / dvitīyenopādānam / ato na kaścidukto doṣaḥ / tathāhi / yattāvaduktaṃ nirvikāratvaṃ taccicchaktiviṣayatvācchatyāderadūṣaṇam / nimittakāraṇena cicchaktikena prakṛtipradhānādyabhidhānaṃ sacchaktikaṃ brahma pariṇamatītyaṅgīkāre na yuktivirodho 'pi sadātmakasya jagadupādānatvāccaitanyādyananugame 'pi na doṣaḥ / sadanugamasya vidyamānatvāt / anyatvadarśanaṃ ca na viruddhayate sarvajñāt, tannimittameva nopādānam / yaccopādānaṃ sadrūpaṃ tasmādbhedenopalabhyata ityāśaṅkayāha bhogeneti // bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi yadi brahmaṇaḥ pariṇāmaḥ cidbhāgena nirvikāratvamaṅgīkriyate, tadā vaktavyam, tayorbhogayorabhedo bhedābhedau vā / na tāvadabhedaḥ dvayorapi pariṇāmitvādiprāptyā bhāgādvayakalpanāvaiyarthyāt / nāpi bhedābhedau, abhedena saṅkaraprasaṅgāt / bhedo 'bhedakāryaṃ niruṇaddhīti cet / kiṃ tarhyaprayojakenābhedena, tasmādbhāgayoratyantabheda evāṅgīkaraṇīyaḥ / *4,329* tataḥ kimityata āha yo bhāga iti // yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.