अविकृतत्वं कुत इत्यत उक्तमेकमिति । अद्वितीयम् । निरवयवं चेत्यर्थः । तथाहि । किं ब्रह्मणः स्वत एव विश्वाकारपरिणामः । किं वा परतः । नाद्यः, क्वाप्यदर्शनात् । यदपि क्षीरवद्धीत्युदाहृतम् । तत् कालादेर्विद्यमानत्वादयुक्तम् । स्वेच्छयैवेति चेन्न । प्रयोजनाभावात् । स्वभावो ऽयमिति चेन्न । प्रेक्षावत्त्वहानेः । न द्वितीयः । अद्वितीयत्वात् । नच निरवयवं क्वापि परिणतं दृष्टम् । आकाशं संयोगादिमदुपलब्धमिति चेन्न । द्रव्याकारणपरिणामस्य प्रकृतत्वात् । परमाण्वादयस्तु स्वरूपेणैव न सिद्धा इति । *४,३९४* अविकृतमेवान्यदन्यात्मना दृश्यत इत्यसम्भवि इत्यत उक्तम् मृषेति ॥ मृषाशब्देन विश्वस्य ब्रह्मतादात्म्यस्य तद्दर्शनस्य चानिर्वचनीयतोच्यते । यथा रज्जुरविकृतैव मृषा भुजङ्गाद्याकारेणाभासते तथैवेति । तर्हि विश्वोपादानमन्यद्वक्तव्यमित्यत उक्तं मन्ददृष्टयैवेति । मन्दा भवति दृष्टिर्यया सा मन्ददृष्टिस्तया माययेत्यर्थः । अथवासम्भवपरिहारार्थमुक्तं मन्ददृष्टयैवेति । मन्दा चासौ दृष्टिश्च मन्ददृष्टिर्भ्रान्तिस्तयेत्यर्थः । भ्रान्तेरपि याथार्थ्याद्विश्व(स्य)सत्यतापत्तिरित्यत उक्तम् मृषेति ॥ तदेतन्मिथ्याप्रपञ्चारोपाधिष्ठानत्वमेव ब्रह्मणः प्रकृतिश्चेत्यादिना कथ्यत इति । *४,३९९* एतदुक्तं भवति । प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्रैरुक्तरीत्या ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुच्यते । उपादानत्वं च न परिणामितया । अपि तर्हि अविद्यापरिणाममृषाविश्वभ्रमाधिष्ठानत्वेनैव । अतो नोक्तदोष इति । *४,४००* दूषयितुमुपक्रमते कथ्यत इति ॥ यद् ब्रह्म विवर्तवादिना कथ्यते, तस्य दूषणं कथ्यत, इत्यावृत्त्या योजनीयम् । तच्च नेति नञनुवृत्तिर्वा कर्तव्या । कुतो नेत्यतो विकल्पेन पृच्छति सेति ॥ सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा विश्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वे निराकर्तव्ये मन्ददृष्टयाश्रयप्रश्नो ऽनुपपन्न इत्यत उक्तम् सेति ॥ एकस्य तच्वाप्रच्युतस्य पूवर्विपरीतासत्यानेकरूपावभासलक्षणविवर्ततया, तदुपादानतया, चोक्तेत्यर्थः । मन्ददृष्टावाश्रयानिरूपणादिना निराकृतायां सर्वमिदं निराकृतं भवतीति भावः । तस्यैव, यदवष्टम्भो विश्वो विवर्त, इत्यर्थः । ततो ऽन्यगा जीवगतेत्यर्थः । किंशब्दस्योभयतः सम्बन्धः । *४,४०२* मायावादिनो हि केचित् ब्रह्मैव स्वाविद्यया जगदाकारेण विवर्तते स्वप्नादिवदिति मन्यन्ते । बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत् कारणं, जीवाश्च प्रत्येकमविद्यानुबद्धाः, इत्यपरे । मायाविद्याप्रतिबिम्बितं ब्रह्म जगत्कारणम्, विरुद्धं च ब्रह्माभूतत्वालम्बनं जीवाश्चाविद्यानुबद्धा इत्यन्ये । जीवा एव स्वाविद्यया प्रत्येकं प्रपञ्चाकारेण ब्रह्म विभ्राम्यन्ति, सादृश्याच्च प्रपञ्चैकतावभासः अनेकावगतद्वितीयचन्द्रवत्, स्वरूपापेक्षया च ब्रह्म जगत्कारणमित्येके । तत्रावान्तरभेदमविवक्षित्वा द्वेधैव विकल्पितम् । इह जीवगेत्यनुक्त्वा ततो ऽन्यगेति वदता स जीवः किं ब्रह्मणो ऽन्यो(ऽनन्यो वा) न वा इत्यपि विकल्पः सूचितः । तत्र द्वितीयः प्रथमे प्रविशतीति तं दूषयति ब्रह्मणश्चेदिति ॥ ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यम् ॥। यदि ब्रह्मणो वि(श्व)भ्रमस्तदा भ्रमस्य विशेषाज्ञानपूर्वकत्वात्तदपि ब्रह्मणो ऽङ्गीकरणीयम् । तथाच तस्य सार्वज्ञ्यं न स्यात् । यदि च न ब्रह्मणि सार्वज्ञ्यं, तर्हि क्व तत्स्यात् । न तावज्जीवे, अनुभवविरोधात् । नापि जडे, ज्ञानमात्रासम्भवात् । तथाच"यः सर्वज्ञःऽ; इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यं स्यात् । ननु सार्वज्ञ्यमपि ब्रह्मणो भ्रान्त्यैवेति चेन्न । यादृशतादृशस्यापि विशेषज्ञानविरोधित्वात् । अन्यथा शुक्तिज्ञानवतो ऽपि तदज्ञानं न विरुद्धयतेति भ्रमानुच्छेदप्रसङ्गः । उपलक्षणं चैतत् । ब्रह्मणो विशेषाभावात्तदनवभासनिमित्तो भ्रमो नोपपद्यते । स्वरूपं तु स्वप्रकाशतया सिद्धम् । असिद्धत्वे वा(च) सुतरां विभ्रमानुपपत्तिः । अधिष्ठानानुपलम्भादित्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयस्याद्यं दूषयति अन्यगा चेदिति ॥ ॥। अन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता
avikṛtatvaṃ kuta ityata uktamekamiti / advitīyam / niravayavaṃ cetyarthaḥ / tathāhi / kiṃ brahmaṇaḥ svata eva viśvākārapariṇāmaḥ / kiṃ vā parataḥ / nādyaḥ, kvāpyadarśanāt / yadapi kṣīravaddhītyudāhṛtam / tat kālādervidyamānatvādayuktam / svecchayaiveti cenna / prayojanābhāvāt / svabhāvo 'yamiti cenna / prekṣāvattvahāneḥ / na dvitīyaḥ / advitīyatvāt / naca niravayavaṃ kvāpi pariṇataṃ dṛṣṭam / ākāśaṃ saṃyogādimadupalabdhamiti cenna / dravyākāraṇapariṇāmasya prakṛtatvāt / paramāṇvādayastu svarūpeṇaiva na siddhā iti / *4,394* avikṛtamevānyadanyātmanā dṛśyata ityasambhavi ityata uktam mṛṣeti // mṛṣāśabdena viśvasya brahmatādātmyasya taddarśanasya cānirvacanīyatocyate / yathā rajjuravikṛtaiva mṛṣā bhujaṅgādyākāreṇābhāsate tathaiveti / tarhi viśvopādānamanyadvaktavyamityata uktaṃ mandadṛṣṭayaiveti / mandā bhavati dṛṣṭiryayā sā mandadṛṣṭistayā māyayetyarthaḥ / athavāsambhavaparihārārthamuktaṃ mandadṛṣṭayaiveti / mandā cāsau dṛṣṭiśca mandadṛṣṭirbhrāntistayetyarthaḥ / bhrānterapi yāthārthyādviśva(sya)satyatāpattirityata uktam mṛṣeti // tadetanmithyāprapañcāropādhiṣṭhānatvameva brahmaṇaḥ prakṛtiścetyādinā kathyata iti / *4,399* etaduktaṃ bhavati / prakṛtiścetyādisūtrairuktarītyā brahmaṇo jagadupādānatvamucyate / upādānatvaṃ ca na pariṇāmitayā / api tarhi avidyāpariṇāmamṛṣāviśvabhramādhiṣṭhānatvenaiva / ato noktadoṣa iti / *4,400* dūṣayitumupakramate kathyata iti // yad brahma vivartavādinā kathyate, tasya dūṣaṇaṃ kathyata, ityāvṛttyā yojanīyam / tacca neti nañanuvṛttirvā kartavyā / kuto netyato vikalpena pṛcchati seti // sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā viśvasya brahmavivartatve nirākartavye mandadṛṣṭayāśrayapraśno 'nupapanna ityata uktam seti // ekasya tacvāpracyutasya pūvarviparītāsatyānekarūpāvabhāsalakṣaṇavivartatayā, tadupādānatayā, coktetyarthaḥ / mandadṛṣṭāvāśrayānirūpaṇādinā nirākṛtāyāṃ sarvamidaṃ nirākṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ / tasyaiva, yadavaṣṭambho viśvo vivarta, ityarthaḥ / tato 'nyagā jīvagatetyarthaḥ / kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ / *4,402* māyāvādino hi kecit brahmaiva svāvidyayā jagadākāreṇa vivartate svapnādivaditi manyante / bimbasthānīyaṃ brahma māyāśaktimat kāraṇaṃ, jīvāśca pratyekamavidyānubaddhāḥ, ityapare / māyāvidyāpratibimbitaṃ brahma jagatkāraṇam, viruddhaṃ ca brahmābhūtatvālambanaṃ jīvāścāvidyānubaddhā ityanye / jīvā eva svāvidyayā pratyekaṃ prapañcākāreṇa brahma vibhrāmyanti, sādṛśyācca prapañcaikatāvabhāsaḥ anekāvagatadvitīyacandravat, svarūpāpekṣayā ca brahma jagatkāraṇamityeke / tatrāvāntarabhedamavivakṣitvā dvedhaiva vikalpitam / iha jīvagetyanuktvā tato 'nyageti vadatā sa jīvaḥ kiṃ brahmaṇo 'nyo('nanyo vā) na vā ityapi vikalpaḥ sūcitaḥ / tatra dvitīyaḥ prathame praviśatīti taṃ dūṣayati brahmaṇaścediti // brahmaṇaścet kva sārvajñyam ... yadi brahmaṇo vi(śva)bhramastadā bhramasya viśeṣājñānapūrvakatvāttadapi brahmaṇo 'ṅgīkaraṇīyam / tathāca tasya sārvajñyaṃ na syāt / yadi ca na brahmaṇi sārvajñyaṃ, tarhi kva tatsyāt / na tāvajjīve, anubhavavirodhāt / nāpi jaḍe, jñānamātrāsambhavāt / tathāca"yaḥ sarvajñaḥ'; ityādiśrutivaiyarthyaṃ syāt / nanu sārvajñyamapi brahmaṇo bhrāntyaiveti cenna / yādṛśatādṛśasyāpi viśeṣajñānavirodhitvāt / anyathā śuktijñānavato 'pi tadajñānaṃ na viruddhayateti bhramānucchedaprasaṅgaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / brahmaṇo viśeṣābhāvāttadanavabhāsanimitto bhramo nopapadyate / svarūpaṃ tu svaprakāśatayā siddham / asiddhatve vā(ca) sutarāṃ vibhramānupapattiḥ / adhiṣṭhānānupalambhādityapi draṣṭavyam / dvitīyasyādyaṃ dūṣayati anyagā cediti // ... anyagā cet svato 'nyatā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.