यद्वा सर्वो ऽप्ययं प्रसङ्गो विपर्ययपयर्वसानहीनत्वादाभास एव । नेह नानेत्यादिश्रुत्या सर्वस्यापि वियदादेः प्रपञ्चस्य भ्रान्तिकल्पितत्वाभिधानात् इत्याशङ्कयेदमुदितम् । उपपत्त्यविरुद्धो हि वेदार्थो ग्राह्यः । अन्यथा अन्धो मणिमविन्दत् इत्यादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात् । विचारशास्नानारम्भप्रसङ्गाच्च । नेह नानेत्यादिवाक्यं चोपपत्तिविरुद्धम् । तथाहि । यदि वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् । भ्रमारोपितं वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् । भ्रमारोपितं चासदिति श्रुतेरप्यसत्त्वान्नार्थधीहेतुत्वमिति । भ्रमशब्दः ज्ञाने अर्थे च परेषां प्रसिद्ध इति भ्रमत्व इत्युक्तम् । यद्यप्ययमर्थः प्रथमसूत्रे वर्णितः तथापि तत्राध्यात्मिकः प्रसङ्गः (प्रपञ्चो) अत्र तु बाह्यषवषय इति भेदः । अधिकविवक्षया चोक्तस्य पुनरुक्तिरिति । *४,४१९* ननु सर्वो ऽप्ययं प्रपञ्चो भ्रान्तिसिद्धो ऽपि व्यावहारिको भवत्येव । अतस्तदन्तःपतिता श्रुतिरपि व्यावहारिकत्वादर्थहेतुर्भविष्यतीत्यत आह व्यावहारिकतेति ॥ व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि चस्त्वर्थः । स्यादप्येवं यदि प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तावत् (तव) शक्याङ्गीकारा स्यात् । न चैवम् । यतो ऽस्य प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तु अबाध्यत्व एव स्यात् । एतदुक्तं भवति । यदि प्रपञ्चो व्यावहारिको ऽङ्गीक्रियेत, तर्ह्यबाध्यो ऽप्यङ्गीकर्तव्यः प्रसज्येत । नच तथाङ्गीक्रियते भवता । अतो न व्यावहारिकाप्यङ्गीकर्तुमुचित इति । सत्यत्वाङ्गीकारापादने त्विष्यापादनं स्यात् । परेणापि कथञ्चित्सत्यत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वात् । अतो ऽबाध्यत्व एवेत्युक्तम् । ननु शक्तिरजतादेर्बाध्यस्याप्यभिज्ञाभिवदनरूपव्यवहारविषयत्वाद्वयाप्तिहीनो ऽयं तर्क इत्यत आह बाध्यमिति ॥ बाध्यं नार्थक्रियाकारि ॥। सत्यं बाध्यं शुक्तिरजतादिकम्, अभिज्ञादिकं व्यवहारविषय इति । तथाप्यर्थक्रियाकारि न भवति । नहि तेन रजतोचिता वलयनिर्माणाद्यर्थक्रियाजायमाना दृष्टा । अर्थक्रियाकारित्वलक्षणमेव व्यावहारिकत्वमिह प्रकृतम् । नाभिज्ञादिविषयत्वम् । श्रुतेरर्थधीजनकत्वोपन्यस्तत्वात् । अतो न तर्कस्याङ्गवैकल्यमिति । ननु बाध्यत्वं शुक्तिकाद्यधिष्ठानस्य धर्मः । "विज्ञातस्यान्यथाऽ; इत्युक्तत्वात् । शुक्तिकादिकं चार्थक्रियाकारीति कथमुच्यते बाध्यं नार्थक्रियाकारीति । मैवम् । निषेध्यत्वलक्षणबाध्यत्वस्य पराभ्युपगतस्यात्राश्रयणात् । *४,४२१* ननु तथाप्यसत्यस्य स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेः चरमधातुविसर्गाद्यर्थक्रियाकारित्वदर्शनात् व्याप्तिविकलस्तर्क इत्यत आह न चेति ॥ ॥। नच स्वप्नो ऽपि नो मृषा
yadvā sarvo 'pyayaṃ prasaṅgo viparyayapayarvasānahīnatvādābhāsa eva / neha nānetyādiśrutyā sarvasyāpi viyadādeḥ prapañcasya bhrāntikalpitatvābhidhānāt ityāśaṅkayedamuditam / upapattyaviruddho hi vedārtho grāhyaḥ / anyathā andho maṇimavindat ityāderapi grahaṇaprasaṅgāt / vicāraśāsnānārambhaprasaṅgācca / neha nānetyādivākyaṃ copapattiviruddham / tathāhi / yadi viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt / bhramāropitaṃ viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt / bhramāropitaṃ cāsaditi śruterapyasattvānnārthadhīhetutvamiti / bhramaśabdaḥ jñāne arthe ca pareṣāṃ prasiddha iti bhramatva ityuktam / yadyapyayamarthaḥ prathamasūtre varṇitaḥ tathāpi tatrādhyātmikaḥ prasaṅgaḥ (prapañco) atra tu bāhyaṣavaṣaya iti bhedaḥ / adhikavivakṣayā coktasya punaruktiriti / *4,419* nanu sarvo 'pyayaṃ prapañco bhrāntisiddho 'pi vyāvahāriko bhavatyeva / atastadantaḥpatitā śrutirapi vyāvahārikatvādarthaheturbhaviṣyatītyata āha vyāvahārikateti // vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi castvarthaḥ / syādapyevaṃ yadi prapañcasya vyāvahārikatā tāvat (tava) śakyāṅgīkārā syāt / na caivam / yato 'sya prapañcasya vyāvahārikatā tu abādhyatva eva syāt / etaduktaṃ bhavati / yadi prapañco vyāvahāriko 'ṅgīkriyeta, tarhyabādhyo 'pyaṅgīkartavyaḥ prasajyeta / naca tathāṅgīkriyate bhavatā / ato na vyāvahārikāpyaṅgīkartumucita iti / satyatvāṅgīkārāpādane tviṣyāpādanaṃ syāt / pareṇāpi kathañcitsatyatvasyāpyaṅgīkṛtatvāt / ato 'bādhyatva evetyuktam / nanu śaktirajatāderbādhyasyāpyabhijñābhivadanarūpavyavahāraviṣayatvādvayāptihīno 'yaṃ tarka ityata āha bādhyamiti // bādhyaṃ nārthakriyākāri ... satyaṃ bādhyaṃ śuktirajatādikam, abhijñādikaṃ vyavahāraviṣaya iti / tathāpyarthakriyākāri na bhavati / nahi tena rajatocitā valayanirmāṇādyarthakriyājāyamānā dṛṣṭā / arthakriyākāritvalakṣaṇameva vyāvahārikatvamiha prakṛtam / nābhijñādiviṣayatvam / śruterarthadhījanakatvopanyastatvāt / ato na tarkasyāṅgavaikalyamiti / nanu bādhyatvaṃ śuktikādyadhiṣṭhānasya dharmaḥ / "vijñātasyānyathā'; ityuktatvāt / śuktikādikaṃ cārthakriyākārīti kathamucyate bādhyaṃ nārthakriyākārīti / maivam / niṣedhyatvalakṣaṇabādhyatvasya parābhyupagatasyātrāśrayaṇāt / *4,421* nanu tathāpyasatyasya svāpnakāminīsambhogādeḥ caramadhātuvisargādyarthakriyākāritvadarśanāt vyāptivikalastarka ityata āha na ceti // ... naca svapno 'pi no mṛṣā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.