साध्ये बहुवचनप्रयोगे(क्षेपे)ऽतिप्रसङ्गात् । नच दृष्टान्ताभावः । अन्तःकरणगतबहुत्वस्य सत्त्वात् । न चान्तःकरणद्वयसंयोगे प्रमाणमस्ति, मनो मनसा संयुज्यते मूर्तत्वाच्छरीरवदिति च आकालिके विद्यदादौ सन्दिग्धव्यभिचारम् । *४,५४७* अपर आह । परममहत्परिमाणं द्रव्यचतुष्ययवृत्ति परिमाणत्वादणुत्ववदिति । अत्र यद्याकाशात्म(गत)परिमाणपक्षीकारस्तदा सिद्धसाधनम् आत्मनां बहुत्वात् । आत्मत्वेनैक्यमुपादाय प्रयोगे ऽपि बाधः । परिमाणद्वयस्य द्रव्यचतुष्ययवृत्तित्वायोगात् । एकैकद्रव्यवृत्ति खलु परिमाणम् । अत एव न कालादिगतस्य पक्षीकारः । आश्रयासिद्धिश्चाधिका । *४,५४८* परममहत्परिमाणसामान्यं विशेषगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति परिमाणतारतम्यविश्रान्तिविषयजातित्वात् अणुपरिमाणवृत्तिजातिवत् इति चानुपपन्नम् । परममहत्परिमाणसामान्यं हि परिमाणत्वं वा तदवान्तरजातिर्वा । आद्ये मनःसिद्धयाप्यस्य सम्भवेनार्थान्तरता । सामान्यस्याप्यनेकवृत्तिताया निराकरिष्यमाणत्वेन बाधाश्रयासिद्धी च । न द्वितीयः । तस्याः (तस्य) निराकरिष्यमाणत्वात् । वर्णसिद्धया अर्थान्तरत्वाच्च । अनेकपदस्थाने बहुपदप्रक्षेपे अतिप्रसङ्गाच्च । अस्तु कालस्य दिशश्च बहुत्वम्, आत्मवदुपसङ्ग्राहकैक्येन द्रव्याणां नवत्वोपपत्तिरिति चेत्तर्हि दिशा कालेन वा साध्यपर्यवसाना(सम्भवा)दुभयसाधकत्वमस्य न स्यात् । मा भूदिति चेन्न । अनेकपदवैयर्थ्यात् । अन्यतरसाधने ऽन्यतरेणार्थान्तरताप्रसङ्गात् । हेतुदृष्टान्तयोश्चानुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्यलं पल्लवेन । *४,५५४* गगनादेःसकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं साक्षिसिद्धमित्युक्तमर्थमुपसंहरन्विवृणोति अत इति ॥ अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् प्रामाण्यग्रहणादिनेति शेषः । *४,५५५फ़्।* अयम(त्रा)भिप्रायः । आकाशकालदिगात्ममनांसि सुखादयश्च साक्षात्साक्षिसिद्धाः । तदितरे तु पदार्था यथास्वम्(यथायथम्) इन्द्रियलिङ्गशब्दगम्याः । ज्ञानं च भावाभावलक्षणं स्वविषयं सत्त्वेनैवावगाहते, नासत्त्वेन, नाप्युदासीनेन रूपेण । नचैवं घटो ऽस्ति घटो नास्तीतिप्रत्ययानुपपत्तिः पौनरुक्त्याद्वयाघाताच्चेति युक्तम् । घटो ऽस्तीति देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताविषयत्वात्, क्वचिद्विपरीताकाङ्क्षाव्यवच्छेदाथर्त्वात्, क्वापि व्याख्यानव्याख्येयभावात् । नास्तीत्यस्य च देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताप्रतिषेधपरत्वात् । नहि सता सकलदेशकालसता भवितव्यमिति नियामकमस्ति । ज्ञानगतं च याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकेणैव गृह्यते । ज्ञानग्राहकश्च साक्षीत्यविवादं वादिप्रतिवादिनोः । तथाच साक्षिणा ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णता तद्विषयस्य सकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वलक्षणं सत्यत्वमेव गृहीतं भवति । यदि हि ज्ञानगोचरस्य नित्यस्य वा अनित्यस्य वा सर्वगतस्य वा असर्वगतस्य वा अर्थस्य स्वदेशकालप्रकारोपाधावसत्त्वाऽवेदनलक्षणो बाधः स्यात्, को ऽर्थस्तदा ज्ञानप्रामाण्यं साक्षिणा प्रमितमित्यस्येति । यदि तर्हि ज्ञानस्वरूपग्राहकः साक्षी तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन्प्रपञ्चसत्यतां निश्चिनुयात्, शुक्तिरजतादिज्ञानस्वरूपग्राहको ऽपि स एवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन् शुक्तिरजतादिकमपि सत्यं व्यवस्थापयेत् । नच शुक्तिरजतादिज्ञानानां प्रामाण्यमेव नास्ति, किं साक्षिणा गृह्यताम् इति युक्तम्, प्रपञ्चगोचराणामपि ज्ञानानां प्रामाण्याभावात्किं साक्षिरा गृह्यत इत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मात्साक्षिणा प्रपञ्चसत्यतासिद्धिमभिलषता ज्ञानग्राहकस्य साक्षिणः प्रामाण्यग्राहकत्वं स्वभाव इति वक्तव्यम् । तथा चोक्तो ऽतिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् अदोषेति ॥ *४,५६२* अयमर्थः । न साक्षी ज्ञानं गृह्णन्प्रमाणमेवैतदिति गृह्णाति । किन्तर्ह्य(त्व)दोषं चेत्प्रमाणं सदोषमप्रमाणमिति व्यवस्थया । यदा त्वर्थित्वेन प्रामाण्यं निर्दिधारयिषितं तदा सजातीयविजातीयसंवादविसंवादभावाभावलक्षणया परीक्षया दोषभावं निश्चित्य प्रामाण्यमवधारयति दोषदशर्ने त्वप्रामाण्यम् । प्रपञ्चप्रतीतेश्च प्रयत्नेनान्विष्यापि दोषमपश्यन्प्रामाण्यमेवावधारयतीवति तत्सत्यत्वं साक्षिसिद्धम् । नचैवम् शुक्तिरजतादीनाम् । दोषाप्रतीतिदशायां प्रामाण्यानवधारणात्, तत्प्रतीतौ त्वप्रामाण्यनिश्चयात् । ननु शुक्तिरजतादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं निर्धार्यत एव । कथमन्यथा निःशङ्का प्रवृत्तिरिति चेत् । सत्यम् । नासौ साक्षिरूपावधारणा । अपि तु मानसीति वक्ष्यामः । मनसश्च दोषसंसर्गसम्भवेन न तावता प्रामाण्यसिद्धिरिति । *४,५६४* ननु यदि परीक्षासहकृतःसाक्षी ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णीयात् तदानवस्था स्यात् । परीक्षापि हि स्वयं प्रमाणत्वेनावधृता परप्रामाण्यावधारणायालम् । नान्यथा । तथाच तत्रापि परीक्षान्तरमवतरणीयमिति । किञ्च साक्षिणो ऽप्यनवधृतप्रमाणभावस्य स्वयं दुःस्थस्य न परप्रामाण्यावधारणसमार्थ्यमिति तत्प्रामाण्यावधारणाय परीक्षान्तरापेक्षा ग्राहकान्तरापेक्षा चेत्यनवस्थैवेत्यत आह परीक्षादेश्चेति ॥ परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत्
sādhye bahuvacanaprayoge(kṣepe)'tiprasaṅgāt / naca dṛṣṭāntābhāvaḥ / antaḥkaraṇagatabahutvasya sattvāt / na cāntaḥkaraṇadvayasaṃyoge pramāṇamasti, mano manasā saṃyujyate mūrtatvāccharīravaditi ca ākālike vidyadādau sandigdhavyabhicāram / *4,547* apara āha / paramamahatparimāṇaṃ dravyacatuṣyayavṛtti parimāṇatvādaṇutvavaditi / atra yadyākāśātma(gata)parimāṇapakṣīkārastadā siddhasādhanam ātmanāṃ bahutvāt / ātmatvenaikyamupādāya prayoge 'pi bādhaḥ / parimāṇadvayasya dravyacatuṣyayavṛttitvāyogāt / ekaikadravyavṛtti khalu parimāṇam / ata eva na kālādigatasya pakṣīkāraḥ / āśrayāsiddhiścādhikā / *4,548* paramamahatparimāṇasāmānyaṃ viśeṣaguṇaśūnyadravyādhikaraṇānekavyaktivṛtti parimāṇatāratamyaviśrāntiviṣayajātitvāt aṇuparimāṇavṛttijātivat iti cānupapannam / paramamahatparimāṇasāmānyaṃ hi parimāṇatvaṃ vā tadavāntarajātirvā / ādye manaḥsiddhayāpyasya sambhavenārthāntaratā / sāmānyasyāpyanekavṛttitāyā nirākariṣyamāṇatvena bādhāśrayāsiddhī ca / na dvitīyaḥ / tasyāḥ (tasya) nirākariṣyamāṇatvāt / varṇasiddhayā arthāntaratvācca / anekapadasthāne bahupadaprakṣepe atiprasaṅgācca / astu kālasya diśaśca bahutvam, ātmavadupasaṅgrāhakaikyena dravyāṇāṃ navatvopapattiriti cettarhi diśā kālena vā sādhyaparyavasānā(sambhavā)dubhayasādhakatvamasya na syāt / mā bhūditi cenna / anekapadavaiyarthyāt / anyatarasādhane 'nyatareṇārthāntaratāprasaṅgāt / hetudṛṣṭāntayoścānupapattirvakṣyata ityalaṃ pallavena / *4,554* gaganādeḥsakalaprapañcasya traikālikābādhyatvaṃ sākṣisiddhamityuktamarthamupasaṃharanvivṛṇoti ata iti // ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam prāmāṇyagrahaṇādineti śeṣaḥ / *4,555f.* ayama(trā)bhiprāyaḥ / ākāśakāladigātmamanāṃsi sukhādayaśca sākṣātsākṣisiddhāḥ / taditare tu padārthā yathāsvam(yathāyatham) indriyaliṅgaśabdagamyāḥ / jñānaṃ ca bhāvābhāvalakṣaṇaṃ svaviṣayaṃ sattvenaivāvagāhate, nāsattvena, nāpyudāsīnena rūpeṇa / nacaivaṃ ghaṭo 'sti ghaṭo nāstītipratyayānupapattiḥ paunaruktyādvayāghātācceti yuktam / ghaṭo 'stīti deśakālaviśeṣasambandhisattāviṣayatvāt, kvacidviparītākāṅkṣāvyavacchedāthartvāt, kvāpi vyākhyānavyākhyeyabhāvāt / nāstītyasya ca deśakālaviśeṣasambandhisattāpratiṣedhaparatvāt / nahi satā sakaladeśakālasatā bhavitavyamiti niyāmakamasti / jñānagataṃ ca yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ jñānagrāhakeṇaiva gṛhyate / jñānagrāhakaśca sākṣītyavivādaṃ vādiprativādinoḥ / tathāca sākṣiṇā jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇatā tadviṣayasya sakalaprapañcasya traikālikābādhyatvalakṣaṇaṃ satyatvameva gṛhītaṃ bhavati / yadi hi jñānagocarasya nityasya vā anityasya vā sarvagatasya vā asarvagatasya vā arthasya svadeśakālaprakāropādhāvasattvā'vedanalakṣaṇo bādhaḥ syāt, ko 'rthastadā jñānaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā pramitamityasyeti / yadi tarhi jñānasvarūpagrāhakaḥ sākṣī tatprāmāṇyamapi gṛhṇanprapañcasatyatāṃ niścinuyāt, śuktirajatādijñānasvarūpagrāhako 'pi sa eveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇan śuktirajatādikamapi satyaṃ vyavasthāpayet / naca śuktirajatādijñānānāṃ prāmāṇyameva nāsti, kiṃ sākṣiṇā gṛhyatām iti yuktam, prapañcagocarāṇāmapi jñānānāṃ prāmāṇyābhāvātkiṃ sākṣirā gṛhyata ityapi vaktuṃ śakyatvāt / tasmātsākṣiṇā prapañcasatyatāsiddhimabhilaṣatā jñānagrāhakasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyagrāhakatvaṃ svabhāva iti vaktavyam / tathā cokto 'tiprasaṅga ityata uktam adoṣeti // *4,562* ayamarthaḥ / na sākṣī jñānaṃ gṛhṇanpramāṇamevaitaditi gṛhṇāti / kintarhya(tva)doṣaṃ cetpramāṇaṃ sadoṣamapramāṇamiti vyavasthayā / yadā tvarthitvena prāmāṇyaṃ nirdidhārayiṣitaṃ tadā sajātīyavijātīyasaṃvādavisaṃvādabhāvābhāvalakṣaṇayā parīkṣayā doṣabhāvaṃ niścitya prāmāṇyamavadhārayati doṣadaśarne tvaprāmāṇyam / prapañcapratīteśca prayatnenānviṣyāpi doṣamapaśyanprāmāṇyamevāvadhārayatīvati tatsatyatvaṃ sākṣisiddham / nacaivam śuktirajatādīnām / doṣāpratītidaśāyāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt, tatpratītau tvaprāmāṇyaniścayāt / nanu śuktirajatādijñānasyāpi prāmāṇyaṃ nirdhāryata eva / kathamanyathā niḥśaṅkā pravṛttiriti cet / satyam / nāsau sākṣirūpāvadhāraṇā / api tu mānasīti vakṣyāmaḥ / manasaśca doṣasaṃsargasambhavena na tāvatā prāmāṇyasiddhiriti / *4,564* nanu yadi parīkṣāsahakṛtaḥsākṣī jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tadānavasthā syāt / parīkṣāpi hi svayaṃ pramāṇatvenāvadhṛtā paraprāmāṇyāvadhāraṇāyālam / nānyathā / tathāca tatrāpi parīkṣāntaramavataraṇīyamiti / kiñca sākṣiṇo 'pyanavadhṛtapramāṇabhāvasya svayaṃ duḥsthasya na paraprāmāṇyāvadhāraṇasamārthyamiti tatprāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣāntarāpekṣā grāhakāntarāpekṣā cetyanavasthaivetyata āha parīkṣādeśceti // parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.