अदृष्टवैकल्ये हि बाह्यसामग्री विकला स्यात् । अन्यथा समनस्केन्द्रियसन्निकृष्टः स्फीतालोकमध्यमध्यासीनो ऽपि घटः कदाचिन्नोपलभ्येत । अप्राप्यार्थप्रकाशकमिति चाप्रसिद्धविशेषणता । अत्यासन्नाप्रकाशकत्वं प्राप्यप्रकाशकेषु घ्राणादिष्वपि विद्यते । स्वगतगन्धादेरग्रहणात् । परस्यैव अत्यासन्नकाचाद्यग्रहणमयुक्तम् । योग्यताया अनपायात् । *५,३२५* गत्वा नार्थेन सन्निकृष्टत इत्यत्र किं गतिप्रतिषेधः साध्यः, किंवा सन्निकषर्प्रतिषेधः, उतोभयप्रतिषेधः । नाद्यः । कालातीतत्वादनैकान्त्याच्च । न द्वितीयः । अनैकान्तिकत्वादेव । अत एव न तृतीयो ऽपि । विशिष्टनिषेधो ऽयमिति चेन्न । सो ऽपि विशेषणाभावेन वेत्यादिविकल्पदूषणानिस्तारात् । सन्निकर्षार्थं गतिमन्न भवतीति साध्यमिति चेन्न स्पर्शनादावनैकान्त्यात् । शीलजलसन्निकर्षार्थं त्वगिन्द्रियगतये हि शरीरपरिस्पन्दो भवति । अथायमभिप्रायो ऽधिष्ठानाद्बहिर्न गच्छतीति । तदेन्द्रियत्वे समाने ऽपि घ्राणादीनामतैजसानामनेवम्भावः । चक्षुषस्तु तैज(से)सस्येत्थम्भूत(त्वा)तेत्यङ्गीकारे बाधकाभावादप्रयोजकत्वम् । चाक्षुषरश्मीनामुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेन्न । अतीन्द्रियत्वोपपत्तेः । महत्तेजोजातीयमैन्द्रियकमुपलब्धमिति चेत् चाक्षुषमप्युपलब्धमिति वारिस्थं तथा स्यात् । अदृष्टवशादनुद्भूतरूपं तदिति चेत् । इदमप्यनुद्भूतरूपस्पर्शं कुतो न कल्प्यते । कल्पिकायां प्राप्यकारितायां प्रमाणस्योक्तत्वात् । यदि च नयनं निर्गत्यार्थं गृहीयात्तदा उन्मील्यनिमीलने ऽपि अर्थप्रतिपत्तिः स्यात् । यदि (चाक्षुष)वाक्षमधिष्ठानातिरिक्तं स्यादधिष्ठानोपघातचिकित्से व्यर्थे स्यातामिति तु प्रदीपेन समानयोगक्षेमम् । अपि च । छायायामुपविष्यस्या(प्यातपालोकने)तपावलोकनेन नयनस्याशिशिरत्वमातपोपविष्यस्यापि शिशिरद्रव्यावलोकनेन शिशिरत्वं चैतमेवार्थं गमयतः । न ह्यप्राप्तावेतदुपपद्यते । तदेतदखिलमपि प्रमाणप्रसिद्धमिति किमत्र वक्तव्यमिति हिशब्देनाचष्टे । ॥ इति प्रत्यक्षसामान्यलक्षणनिरूपणम् ॥ *५,३३०* यदक्षविशेषणं निर्दोषत्वमुक्तं तद्वयवच्छेद्यं दर्शयितुमक्षभेदं तावदाह प्राकृमिति ॥ प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् सूक्ष्मरूपेण नित्यमप्यहङ्कारभूतांशैरुपचितत्वात्प्राकृतम् । शुद्धमित्यस्यैव विवरणं चैतन्यमिति । चेतिशब्दावध्याहार्यौ । तुशब्देनाचैतन्यमेवेन्द्रियं तच्चाहङ्कारिकमेवेति वदतां साङ्खयादीनां, भौतिकमेवेति भाषमाणानां वैशेषिकादीनां, द्रव्येन्द्रियभा(व्ये)वेन्द्रियभेदाद्द्विविधमिति जल्पतां जैनानां च मतं व्यवच्छिनत्ति । मतमिति स्वोक्तार्थस्य प्रमितत्वमाह । *५,३३३* तत्र जडचैतन्यभेदमनुपदमेवोपपादयिष्यति । जडस्य च नित्याहङ्कारिकभौतिकत्वम्"सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः । तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयतेऽ; इत्यादिस्मृतिसिद्धम् । नच केवलाहङ्कारिकत्वे भौतिकत्वे वा प्रमाणमस्ति । कपिलादीनामाप्तत्वासिद्धेः । घ्राणं पार्थिवं रसाव्यञ्जकत्वे सति गन्धव्यञ्जकत्वात् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवत् । रसनमाप्यं रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् । लालावत् । चक्षुस्तैजसं स्पर्शाव्यञ्जकत्वे सति रूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् । स्पर्शनं वायवीयं शब्दाव्यञ्जकत्वे सति स्पशर्व्यञ्जकत्वात् व्यजनवातवदिति । *५,३३५* अत्र पार्थि(वादित्व)वत्वादिमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वम् । तन्मात्रत्वसाधने दृष्टान्तानां साध्यवैकल्यम् । सर्वत्र पाञ्चभौतिकत्वाभ्युपगमात् । सर्वत्र चादृष्टेन व्यभिचारा(रः)त् । *५,३३६* तत् सर्वव्यञ्जकमिति चेत् । किं व्यक्तिपुरस्कारेणोच्यते उतोपाध्यवच्छेदपुरस्कारेण । नाद्यः । यददृष्टमेकैकव्यञ्जकं तत्र व्यभिचारानिस्तारात् । तन्न निश्चितमिति चेत् । तथापि सन्दिग्धव्यभिचारिता । न द्वितीयः । इन्द्रियत्वावच्छेदेनासिद्धेः । *५,३३७* किञ्च पार्थिवादिपदैः पृथिवीत्वाद्यभिधाने तत्तत्सन्निकर्षैरनैकान्त्यम् । इन्द्रियत्वेन हेतुविशेषणे दृष्टान्तानां साधनवैकल्यम् । पृथिव्यादिकार्यतासाधने प्रागुक्तसिद्धसाधनतापरिहाराय मात्रपदप्रयोगे पृथिव्यादिरूपादिव्यञ्जकसन्निकर्षेषु व्यभिचारतादवस्थ्यम् । *५,३४३* अपि च । चर्मादिगन्धव्यञ्जकत्वं जलादेः, रसव्यञ्जकत्वम् लवणादेः, रूपव्यञ्जकत्वमञ्जनादेः, स्पर्शव्यञ्जकत्वं कर्पूरादेरप्यस्तीति व्यभिचार एव (इति) । *५,३४६* इन्द्रियद्वैविध्यस्य प्रमितत्वमुक्तम् । तत्कथमित्यत आह शुद्धमिति ॥ शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम्
adṛṣṭavaikalye hi bāhyasāmagrī vikalā syāt / anyathā samanaskendriyasannikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyamadhyāsīno 'pi ghaṭaḥ kadācinnopalabhyeta / aprāpyārthaprakāśakamiti cāprasiddhaviśeṣaṇatā / atyāsannāprakāśakatvaṃ prāpyaprakāśakeṣu ghrāṇādiṣvapi vidyate / svagatagandhāderagrahaṇāt / parasyaiva atyāsannakācādyagrahaṇamayuktam / yogyatāyā anapāyāt / *5,325* gatvā nārthena sannikṛṣṭata ityatra kiṃ gatipratiṣedhaḥ sādhyaḥ, kiṃvā sannikaṣarpratiṣedhaḥ, utobhayapratiṣedhaḥ / nādyaḥ / kālātītatvādanaikāntyācca / na dvitīyaḥ / anaikāntikatvādeva / ata eva na tṛtīyo 'pi / viśiṣṭaniṣedho 'yamiti cenna / so 'pi viśeṣaṇābhāvena vetyādivikalpadūṣaṇānistārāt / sannikarṣārthaṃ gatimanna bhavatīti sādhyamiti cenna sparśanādāvanaikāntyāt / śīlajalasannikarṣārthaṃ tvagindriyagataye hi śarīraparispando bhavati / athāyamabhiprāyo 'dhiṣṭhānādbahirna gacchatīti / tadendriyatve samāne 'pi ghrāṇādīnāmataijasānāmanevambhāvaḥ / cakṣuṣastu taija(se)sasyetthambhūta(tvā)tetyaṅgīkāre bādhakābhāvādaprayojakatvam / cākṣuṣaraśmīnāmupalabdhiprasaṅga iti cenna / atīndriyatvopapatteḥ / mahattejojātīyamaindriyakamupalabdhamiti cet cākṣuṣamapyupalabdhamiti vāristhaṃ tathā syāt / adṛṣṭavaśādanudbhūtarūpaṃ taditi cet / idamapyanudbhūtarūpasparśaṃ kuto na kalpyate / kalpikāyāṃ prāpyakāritāyāṃ pramāṇasyoktatvāt / yadi ca nayanaṃ nirgatyārthaṃ gṛhīyāttadā unmīlyanimīlane 'pi arthapratipattiḥ syāt / yadi (cākṣuṣa)vākṣamadhiṣṭhānātiriktaṃ syādadhiṣṭhānopaghātacikitse vyarthe syātāmiti tu pradīpena samānayogakṣemam / api ca / chāyāyāmupaviṣyasyā(pyātapālokane)tapāvalokanena nayanasyāśiśiratvamātapopaviṣyasyāpi śiśiradravyāvalokanena śiśiratvaṃ caitamevārthaṃ gamayataḥ / na hyaprāptāvetadupapadyate / tadetadakhilamapi pramāṇaprasiddhamiti kimatra vaktavyamiti hiśabdenācaṣṭe / // iti pratyakṣasāmānyalakṣaṇanirūpaṇam // *5,330* yadakṣaviśeṣaṇaṃ nirdoṣatvamuktaṃ tadvayavacchedyaṃ darśayitumakṣabhedaṃ tāvadāha prākṛmiti // prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam sūkṣmarūpeṇa nityamapyahaṅkārabhūtāṃśairupacitatvātprākṛtam / śuddhamityasyaiva vivaraṇaṃ caitanyamiti / cetiśabdāvadhyāhāryau / tuśabdenācaitanyamevendriyaṃ taccāhaṅkārikameveti vadatāṃ sāṅkhayādīnāṃ, bhautikameveti bhāṣamāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ, dravyendriyabhā(vye)vendriyabhedāddvividhamiti jalpatāṃ jainānāṃ ca mataṃ vyavacchinatti / matamiti svoktārthasya pramitatvamāha / *5,333* tatra jaḍacaitanyabhedamanupadamevopapādayiṣyati / jaḍasya ca nityāhaṅkārikabhautikatvam"sūkṣmendriyāṇi santyeva syuḥ sthūlānyapyahaṅkṛteḥ / teṣāṃ bhūtairupacayaḥ sṛṣṭikāle vidhīyate'; ityādismṛtisiddham / naca kevalāhaṅkārikatve bhautikatve vā pramāṇamasti / kapilādīnāmāptatvāsiddheḥ / ghrāṇaṃ pārthivaṃ rasāvyañjakatve sati gandhavyañjakatvāt kuṅkumagandhābhivyañjakaghṛtavat / rasanamāpyaṃ rūpāvyañjakatve sati rasavyañjakatvāt / lālāvat / cakṣustaijasaṃ sparśāvyañjakatve sati rūpavyañjakatvāt pradīpavat / sparśanaṃ vāyavīyaṃ śabdāvyañjakatve sati spaśarvyañjakatvāt vyajanavātavaditi / *5,335* atra pārthi(vāditva)vatvādimātrasādhane siddhasādhanatvam / tanmātratvasādhane dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyam / sarvatra pāñcabhautikatvābhyupagamāt / sarvatra cādṛṣṭena vyabhicārā(raḥ)t / *5,336* tat sarvavyañjakamiti cet / kiṃ vyaktipuraskāreṇocyate utopādhyavacchedapuraskāreṇa / nādyaḥ / yadadṛṣṭamekaikavyañjakaṃ tatra vyabhicārānistārāt / tanna niścitamiti cet / tathāpi sandigdhavyabhicāritā / na dvitīyaḥ / indriyatvāvacchedenāsiddheḥ / *5,337* kiñca pārthivādipadaiḥ pṛthivītvādyabhidhāne tattatsannikarṣairanaikāntyam / indriyatvena hetuviśeṣaṇe dṛṣṭāntānāṃ sādhanavaikalyam / pṛthivyādikāryatāsādhane prāguktasiddhasādhanatāparihārāya mātrapadaprayoge pṛthivyādirūpādivyañjakasannikarṣeṣu vyabhicāratādavasthyam / *5,343* api ca / carmādigandhavyañjakatvaṃ jalādeḥ, rasavyañjakatvam lavaṇādeḥ, rūpavyañjakatvamañjanādeḥ, sparśavyañjakatvaṃ karpūrāderapyastīti vyabhicāra eva (iti) / *5,346* indriyadvaividhyasya pramitatvamuktam / tatkathamityata āha śuddhamiti // śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.