चो हेत्वर्थे । अनुमेति तत्सम्बन्धिवाक्यमुपलक्ष्यते । एवं सति किमत्र प्रमाणमित्यवान्तराकाङ्क्षानिवृत्तिहेतौ धूमत्वमिति लिङ्गोक्तौ कृतायामपि अवान्तरवाक्यपर्यवसानमवश्यं भवतीति तन्मात्रमेव वाक्यमङ्गीकरणीयम् । नतु पञ्चावयवत्वनियतिरिति । *५,४०६* यदुक्तं स्मरणादिमात्रहेतुत्वेन वाक्यस्योपयोगस्तच्च व्याप्तिवचनमात्रेण भवतीति व्याप्तिरेव वक्तव्येति तदयुक्तम् । तथा सति लिङ्गमात्रवचनस्यापि प्रयोक्तव्यत्वापातात् । सम्भवति हि तस्यापि व्याप्तिपक्षधर्मतास्मरणादिहेतुत्वमि(ते)त्युक्ताभिप्रायमजानानस्य चोद्यं वा परिहरति लिङ्गेति ॥ यथा व्याप्त्युक्तावेवं लिङ्गोक्तावप्यनुमावसितिर्ध्रुवा स्यात् । इष्यापादनमेतदित्यर्थः । चशब्दः प्रतिज्ञाहेतुगर्भैवेत्याद्युक्तपक्षान्तरसमुच्चये । नचैवं सति व्याप्तिरेवेत्यवधारणानुपपत्तिः । येन येन प्रकारेण व्याप्त्यादिस्मरणादिकं भवति । यश्च सांव्यावहारिकस्तं तमुपादाय नियमनिराकरणस्य तत्रेष्टत्वादित्यभिसन्धिः । एतेन प्रतिज्ञाहेतुभ्यामुपनयनिगमनयोर्गतार्थतापि समर्थिता वेदितव्येति । ॥ इत्यनुमानलक्षणनिरूपणम् ॥ *५,४०७* निर्दोषतामन्तर्भाव्य युक्तिरनुमेत्यक्तम् । दोषपरिज्ञान एव तद्वियुक्ता युक्तिः सुज्ञानेत्यतो युक्तिदोषो निरूपणीयः । धूमादेरग्न्यादिप्रमितिजनकत्वे ऽपि,यन्निमित्तं कश्चिदर्थो ऽर्थान्तरज्ञानं न जनयति, संशयविपर्ययौ वा करोति, स युक्तिदोषः । स द्विविधः । साक्षाद्वाचनिकश्च । तत्राद्यं विभागेनोद्दिशति विरोध इति ॥ विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम् प्रायेणानुमानदोषो विरोध एवान्तर्भव(न्ती)तीति प्राधान्यात्प्रथमं तदुद्देशः । एवेति परपरिसङ्खयातमाधिक्यं निराकरोति । दोषाणां सतामत्रैवान्तर्भावात् । अनन्तर्भूतानां च दोषत्वनिरासात् । साक्षादिति ॥ वचनोपधानेन विना अर्थनिष्ठम् (उक्तं) उक्तयुक्तेः सामर्थ्यम् । दूषणं त्विति तुशब्दसम्बन्धः, साक्षात्विति वा । युक्तेर्युक्तित्वाभिमतस्यार्थस्य । *५,४११* साधनाभिमतस्यार्थस्य साध्याभिमतेनार्थेन सम्भावितप्रतीतिकस्यापि साध्यसाधनभावस्य बाधलक्षणमयोग्यत्वं विरोध इति शिष्यैरेवोह्यतामित्याशयवानसङ्गतिं निरूपयति प्रतिज्ञायामिति ॥ प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः
co hetvarthe / anumeti tatsambandhivākyamupalakṣyate / evaṃ sati kimatra pramāṇamityavāntarākāṅkṣānivṛttihetau dhūmatvamiti liṅgoktau kṛtāyāmapi avāntaravākyaparyavasānamavaśyaṃ bhavatīti tanmātrameva vākyamaṅgīkaraṇīyam / natu pañcāvayavatvaniyatiriti / *5,406* yaduktaṃ smaraṇādimātrahetutvena vākyasyopayogastacca vyāptivacanamātreṇa bhavatīti vyāptireva vaktavyeti tadayuktam / tathā sati liṅgamātravacanasyāpi prayoktavyatvāpātāt / sambhavati hi tasyāpi vyāptipakṣadharmatāsmaraṇādihetutvami(te)tyuktābhiprāyamajānānasya codyaṃ vā pariharati liṅgeti // yathā vyāptyuktāvevaṃ liṅgoktāvapyanumāvasitirdhruvā syāt / iṣyāpādanametadityarthaḥ / caśabdaḥ pratijñāhetugarbhaivetyādyuktapakṣāntarasamuccaye / nacaivaṃ sati vyāptirevetyavadhāraṇānupapattiḥ / yena yena prakāreṇa vyāptyādismaraṇādikaṃ bhavati / yaśca sāṃvyāvahārikastaṃ tamupādāya niyamanirākaraṇasya tatreṣṭatvādityabhisandhiḥ / etena pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāpi samarthitā veditavyeti / // ityanumānalakṣaṇanirūpaṇam // *5,407* nirdoṣatāmantarbhāvya yuktiranumetyaktam / doṣaparijñāna eva tadviyuktā yuktiḥ sujñānetyato yuktidoṣo nirūpaṇīyaḥ / dhūmāderagnyādipramitijanakatve 'pi,yannimittaṃ kaścidartho 'rthāntarajñānaṃ na janayati, saṃśayaviparyayau vā karoti, sa yuktidoṣaḥ / sa dvividhaḥ / sākṣādvācanikaśca / tatrādyaṃ vibhāgenoddiśati virodha iti // virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam prāyeṇānumānadoṣo virodha evāntarbhava(ntī)tīti prādhānyātprathamaṃ taduddeśaḥ / eveti paraparisaṅkhayātamādhikyaṃ nirākaroti / doṣāṇāṃ satāmatraivāntarbhāvāt / anantarbhūtānāṃ ca doṣatvanirāsāt / sākṣāditi // vacanopadhānena vinā arthaniṣṭham (uktaṃ) uktayukteḥ sāmarthyam / dūṣaṇaṃ tviti tuśabdasambandhaḥ, sākṣātviti vā / yukteryuktitvābhimatasyārthasya / *5,411* sādhanābhimatasyārthasya sādhyābhimatenārthena sambhāvitapratītikasyāpi sādhyasādhanabhāvasya bādhalakṣaṇamayogyatvaṃ virodha iti śiṣyairevohyatāmityāśayavānasaṅgatiṃ nirūpayati pratijñāyāmiti // pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.