न्यूनशब्दो भावप्रधानः । युक्तेर्दूषणमिति प्रकृतमनुवर्तते । अवश्यवक्तव्यापरिपूर्तिर्न्यूनत्वम् । कृतकार्यत्वमाधिक्यम् । वचनदोषात्तत्प्रतिपादिता युक्तिरपि दुष्या स्यादित्येतयोर्वाचनिकत्वम् । नन्वयुक्तो ऽयं विभागः । विरोधासङ्गत्योरपि वाचि(चनि)कत्वात् । नहि कृतकत्वं स्वयमेव दुष्यम् । अनित्यत्वसाधने ऽपि तथात्वापत्तेः । कृशानुशैत्यादौ तथेति चेत् । तत्किं कृतकत्वं कृशानुशैत्यं वा शब्दनित्यत्वं वा साधयितुं स्वयमेव प्रवृत्तम् । येन तत्र दुष्यं स्यात् । किन्नाम तत्साधनतया शब्देन प्रतिपादि(दर्शि)तम् । एवमसङ्गतावपि सिद्धसाधनतादिलक्षणायां वाच्यमित्याशङ्कानिरासार्थं तुशब्दः । न्यूनाधिक्ये एव वाचनिके, न विरोधासङ्गती । स्वार्थानुमाने ऽपि दर्शनादिति भावः । सन्तु तर्हि प्रतिपत्तृप्रतिपादकयोरेवैते दोषाः । यथा निशातम् कृशानुशैत्यादौ व्यापारयन्पुरुष एवापराधी स्यात् नतु कृतकत्वादिकमिति । मैवम् । कृतकत्वादेरदुष्टत्वे तद्वयापारयतो ऽप्यपराधानुपपत्तेः । अन्यथा शब्दनित्यत्वसाधने प्रयुञ्जानो ऽप्यपराध्येत । ततः कृशानुशैत्यादेः साध्यतानर्हत्वं नित्यत्वादिसाधने कृतकत्वादेरसमर्थत्वमित्यादिरर्थशब्दगत एव दोषो ऽङ्गीकरणीयः । न ह्युपाधिमन्तर्भाव्य भवन् दोषो न दोषो भवति । तथा सति बहुविप्लवापत्तेरिति । *५,४३३* ननु कथमेत एवानुमानदोषाः । सोपाधिकत्वस्याप्यतिरिक्तस्य सत्त्वादित्यतस्तत्स्वरूपानुवादेनोक्तान्तर्भावमाह साध्येति ॥ साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च असम्मतौ तु तत्र दोषान्तरमेव भविष्यतीति किमनुपपन्नम् । ननु शङ्कितोपाधौ कथं प्रतिपक्षः सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गेनासमबलत्वादिति चेन्न । पाक्षिकसिद्धयादिना सत्प्रतिपक्षताफलस्य संशयस्यानिवारणात् । संशयानङ्गत्वमेवासमबलत्वमभिप्रेतम् । *५,४५३* स्यादेतत् । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं किमुपाधिसामान्यलक्षणं किंवा विशेषलक्षणम् । नाद्यः । समवायः समवेतः सम्बन्धत्वात्संयोगवदित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापककृतकत्वोपाध्यव्यापनात् । वायुः स्पार्शनो ऽनुद्भूतरूपानधिकरणत्वे सत्युपलभ्यमानस्पर्शाधिकरणत्वाद्घटवदित्यत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकचाक्षुषत्वोपाध्यव्याप्तेश्च । नच साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य यत्किञ्चिदवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य च नोपाधित्वमिति वाच्यम् । तत्र तत्राचार्यैरङ्गीकृतत्वात् । व्यतिरेकोपाध्यव्यापकत्वाच्च । न द्वितीयः । सामान्यलक्षणान्तरस्य वक्तव्यतापातात् । न चान्वयव्यतिरेकिधर्मत्वं तदिति वाच्यम् । तस्यात्रायमुपाधिरिति व्यवहारकारणत्वाभावात् । तथात्वे च लक्षणवैयर्थ्यादिति । *५,४५८* अत्र ब्रूमः । इदमेव सामान्यलक्षणम् । साध्यपदेनावच्छिन्नानवच्छिन्नसाध्यस्याभिधानात् । नच तत्र प्रतिपक्षासम्भवः । यदवच्छिन्नसाध्ये य उपाधिस्तद्वयावृत्तेस्तद्विशिष्टाभावे हेतुत्वोपपत्तेः । यथा समवायः सम्बन्धत्वे सति समवेतत्वेन हीनो ऽकार्यत्वादाकाशवत् । वायुर्द्रव्यत्वे सति स्पार्शनत्वेन हीनो ऽचाक्षुषत्वादाकाशवदिति । *५,४६०* नचात्र साध्यविशेषणवैयर्थ्यम् । शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वादित्यादाविव व्यभिचारपरिहारार्थत्वात् । क्वचित्साध्यावच्छेदकावच्छिन्नस्योपाध्यभावस्य हेतुत्वात् । यथा वायुः स्पार्शनो न भवति द्रव्यत्वे सत्यचाक्षुषत्वादिति । व्यतिरेकव्याप्तौ तूक्तमेवोत्तरम् । साध्यसाधनपदाभ्यां च प्रकृतयोरेव विवक्षितत्वान्न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । यो यत्साध्यव्यापको यत्साधनाव्यापक इति वास्यार्थ इति सर्वं सुस्थम् । *५,४६७* ननु च सोपाधिकत्वस्य सत्प्रतिपक्षत्वे ऽपि तेनैवानुमानदोषाधिक्यमिति । मैवम् । प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्यनेनैव प्रबलप्रमाणविरुद्धतालक्षणकालातीत(ता)वत्समबलप्रमाणविरुद्धतायाः सत्प्रतिपक्षताया अपि सङ्गृहीतत्वात् । प्रतिस्पर्धिसद्भावमात्रं हि प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्युक्तम् । एवं तर्हि दुर्बलेन विरोधो ऽपि प्रतिज्ञार्थविरुद्धता स्यात्, उक्तलक्षणोपेतत्वादित्यत आह दुर्बलेनेति ॥ दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम्
nyūnaśabdo bhāvapradhānaḥ / yukterdūṣaṇamiti prakṛtamanuvartate / avaśyavaktavyāparipūrtirnyūnatvam / kṛtakāryatvamādhikyam / vacanadoṣāttatpratipāditā yuktirapi duṣyā syādityetayorvācanikatvam / nanvayukto 'yaṃ vibhāgaḥ / virodhāsaṅgatyorapi vāci(cani)katvāt / nahi kṛtakatvaṃ svayameva duṣyam / anityatvasādhane 'pi tathātvāpatteḥ / kṛśānuśaityādau tatheti cet / tatkiṃ kṛtakatvaṃ kṛśānuśaityaṃ vā śabdanityatvaṃ vā sādhayituṃ svayameva pravṛttam / yena tatra duṣyaṃ syāt / kinnāma tatsādhanatayā śabdena pratipādi(darśi)tam / evamasaṅgatāvapi siddhasādhanatādilakṣaṇāyāṃ vācyamityāśaṅkānirāsārthaṃ tuśabdaḥ / nyūnādhikye eva vācanike, na virodhāsaṅgatī / svārthānumāne 'pi darśanāditi bhāvaḥ / santu tarhi pratipattṛpratipādakayorevaite doṣāḥ / yathā niśātam kṛśānuśaityādau vyāpārayanpuruṣa evāparādhī syāt natu kṛtakatvādikamiti / maivam / kṛtakatvāderaduṣṭatve tadvayāpārayato 'pyaparādhānupapatteḥ / anyathā śabdanityatvasādhane prayuñjāno 'pyaparādhyeta / tataḥ kṛśānuśaityādeḥ sādhyatānarhatvaṃ nityatvādisādhane kṛtakatvāderasamarthatvamityādirarthaśabdagata eva doṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / na hyupādhimantarbhāvya bhavan doṣo na doṣo bhavati / tathā sati bahuviplavāpatteriti / *5,433* nanu kathameta evānumānadoṣāḥ / sopādhikatvasyāpyatiriktasya sattvādityatastatsvarūpānuvādenoktāntarbhāvamāha sādhyeti // sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca asammatau tu tatra doṣāntarameva bhaviṣyatīti kimanupapannam / nanu śaṅkitopādhau kathaṃ pratipakṣaḥ sandigdhāsiddhiprasaṅgenāsamabalatvāditi cenna / pākṣikasiddhayādinā satpratipakṣatāphalasya saṃśayasyānivāraṇāt / saṃśayānaṅgatvamevāsamabalatvamabhipretam / *5,453* syādetat / sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvaṃ kimupādhisāmānyalakṣaṇaṃ kiṃvā viśeṣalakṣaṇam / nādyaḥ / samavāyaḥ samavetaḥ sambandhatvātsaṃyogavadityatra sādhanāvacchinnasādhyavyāpakakṛtakatvopādhyavyāpanāt / vāyuḥ spārśano 'nudbhūtarūpānadhikaraṇatve satyupalabhyamānasparśādhikaraṇatvādghaṭavadityatra dravyatvāvacchinnasādhyavyāpakacākṣuṣatvopādhyavyāpteśca / naca sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasya yatkiñcidavacchinnasādhyavyāpakasya ca nopādhitvamiti vācyam / tatra tatrācāryairaṅgīkṛtatvāt / vyatirekopādhyavyāpakatvācca / na dvitīyaḥ / sāmānyalakṣaṇāntarasya vaktavyatāpātāt / na cānvayavyatirekidharmatvaṃ taditi vācyam / tasyātrāyamupādhiriti vyavahārakāraṇatvābhāvāt / tathātve ca lakṣaṇavaiyarthyāditi / *5,458* atra brūmaḥ / idameva sāmānyalakṣaṇam / sādhyapadenāvacchinnānavacchinnasādhyasyābhidhānāt / naca tatra pratipakṣāsambhavaḥ / yadavacchinnasādhye ya upādhistadvayāvṛttestadviśiṣṭābhāve hetutvopapatteḥ / yathā samavāyaḥ sambandhatve sati samavetatvena hīno 'kāryatvādākāśavat / vāyurdravyatve sati spārśanatvena hīno 'cākṣuṣatvādākāśavaditi / *5,460* nacātra sādhyaviśeṣaṇavaiyarthyam / śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvādityādāviva vyabhicāraparihārārthatvāt / kvacitsādhyāvacchedakāvacchinnasyopādhyabhāvasya hetutvāt / yathā vāyuḥ spārśano na bhavati dravyatve satyacākṣuṣatvāditi / vyatirekavyāptau tūktamevottaram / sādhyasādhanapadābhyāṃ ca prakṛtayoreva vivakṣitatvānna kaścitkṣudropadravaḥ / yo yatsādhyavyāpako yatsādhanāvyāpaka iti vāsyārtha iti sarvaṃ sustham / *5,467* nanu ca sopādhikatvasya satpratipakṣatve 'pi tenaivānumānadoṣādhikyamiti / maivam / pratijñārthaviruddhatetyanenaiva prabalapramāṇaviruddhatālakṣaṇakālātīta(tā)vatsamabalapramāṇaviruddhatāyāḥ satpratipakṣatāyā api saṅgṛhītatvāt / pratispardhisadbhāvamātraṃ hi pratijñārthaviruddhatetyuktam / evaṃ tarhi durbalena virodho 'pi pratijñārthaviruddhatā syāt, uktalakṣaṇopetatvādityata āha durbaleneti // durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.