अयमर्थः । प्रकरणादिवशाद्धि सामान्यशब्दा अपि विशेषे वतर्न्त इति प्रसिद्धम् । यथा विशिष्टसमये पुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषविशेष एवानीयते न तु यः को ऽपि पुरुषः । प्रकृते चानुमानस्यासाधकत्वनिमित्तपरिसङ्खयानम् । नच दुर्बलेन विरोधे ऽप्यनुमानमसाधकं भवति । प्रबलविरोधादिना तस्यैवाभासत्वात् । यथा विमतश्चक्षुष्मान्रूपापरोक्षज्ञानित्वादित्यत्र विमतो ऽन्धः पुरुषत्वादिति । अतः सामान्यशब्दप्रसक्तो ऽपि दुर्बलेन विरोधो (नानुमानसाध्यकतावच्छिन्नप्र) न प्रथिज्ञार्थविरुद्धता । किन्तु प्रबलसमबलप्रमाणविरुद्धतैव (इति) । *५,४६९* नन्वेवमाधिक्यनिरासे ऽपि नानुमानविरोधत्रैविध्यं सम्भवति । प्रतिज्ञाविरोधस्याव्याप्त्यैव गतत्वात् । विरोधेनैव साध्यविरहिणि पक्षे वर्तमानस्य हेतोरर्व्याप्तिभर्वति । नहि विरेधस्याव्याप्त्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति । यत्र तु विरोधसम्भवस्तत्राव्याप्तेरेवान्यत्रावधृतसामर्थ्याया दूषणत्वात् । विरोधस्याव्याप्त्युत्थापनेन चरितार्थत्वादित्याशङ्कां भिक्षु(क)पादप्र(सारणन्यायेन)सारणेन परिहरति स्ववाक्येनेति ॥ स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत् नाद्यः । स्ववाक्यप्रामाण्यस्योभयासम्मतेः । न द्वितीयः । तस्य स्वतःसिद्धत्वेन स्ववाक्यविरोधानपेक्षत्वात् । अदोषत्वाच्च । तस्मादविषयवृवि(ताहेतु)त्वेन प्रतिज्ञार्थविरुद्धता पृथगेव पतिसङ्खयातव्येति । किञ्चायं न केवलं व्याप्त्यपेक्षप्रवृत्तेरनुमानस्यैव दोषः । किन्नाम तदनपेक्षस्य प्रत्यक्षादेरपि तथा चान्यत्रोपलब्धसामर्थ्यस्यानुमाने ऽपि स्वातन्त्र्यसिद्धिरित्याशयवता प्रस्तावादनुमानमिति वक्तव्ये प्रमाणमित्येवाधिकृतम् । *५,४७५* एतेनैतदपि (परा)निरस्तम् । अस्तु स्ववाक्यविरोधस्य पृथग्दोषत्वमव्याप्त्युत्थापकत्वायोगात् । बाधप्रतिरोधरूपः प्रमाणविरोधस्तु न स्वतन्त्रदोषः । प्रमाणविरोधे हि हेतुरपक्षधर्मो वा स्यात् अनैकान्तिको वा (स्यात्) । जिज्ञासितधर्मणो धर्मिणः पक्षत्वात् । प्रमाणावगतसाध्यविरुद्धधर्मवतश्चापक्षत्वेन तद्धर्मस्यापक्षधर्मत्वनियमात् । साध्यधर्(म)र्मिण्येव प्रमाणोपस्थापितसाध्यधर्मविरुद्धधर्मवति दर्शनेन व्यभिचारात् । नच सपक्षविपक्षावेवान्वयव्यतिरेकगम्याविनाभावदर्शनविषयौ न पक्ष इति साम्प्रतम् । यदि हि पक्षं विहाय बहिरेवाविनाभावो ऽवगम्यते तदा बहिर्व्याप्तिबलेन पक्षधर्मो ऽपि हेतुर्न पक्षे साध्यं साधयेत् । असिद्धा हि तत्र तस्य साध्येन व्याप्तिः । तस्मादन्तर्बहिर्वा सर्वोपसंहारेणाविनाभावो ऽवगन्तव्यः । एवञ्च सिद्धः पक्षे व्यभिचारः साधनधर्मस्य । *५,४७७* ननु प्रतिरोधे कथम् । तत्रापि व्याप्तिग्राहकस्य प्रमाणस्य प्राबल्यम् । उभयत्रापि प्रमाणसद्भावे व्याप्यत्वासिद्धावन्तर्भावादिति । प्रमाणविरोधस्य प्रमाणान्तरे ऽप्यविषयवृत्तिताहेतुत्वेनावगतस्वतन्त्रदूषणभावस्यानुमाने ऽपि तथैवाङ्गीकर्तुमुचितत्वात् । अपि च किं व्याप्तिग्रहणसमये ऽव्याप्तेरुपस्थापकः प्रमाणविरोधः स्यात्, उतानुमानप्रवृत्त्युत्तरमपि । आद्यस्त्विष्यत एव । "मानबाधे न तद्भवेत्ऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः । उपजीव्यपरित्यागेनोपजीवकस्वीकारस्यायुक्तत्वात् । प्रमाणविरुद्धस्यापक्षधर्मत्वे सिद्धसाधनस्यापि तथात्वं स्यात् । समानन्यायत्वात् । ओमिति चेन्न । स्वार्थानुमाने ऽपि सिद्धसाधनस्य दोषत्वापत्तेः । नहि पक्षधर्मतासिद्धिः परार्थ एवानुमाने दोषः । तस्मात् परानाकाङ्क्षितत्वादसङ्गत एव सिद्धसाधन इति । ॥ इत्यनुमानदोषनिरूपणम् ॥ *५,४७९* एवमनुमानदोषान्निरूप्य प्रसङ्गात्परनिरूपिताशेषनिग्रहस्थानानामपि विरोधादिष्वेवान्तर्भाव इत्याह संवादेति ॥ संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः
ayamarthaḥ / prakaraṇādivaśāddhi sāmānyaśabdā api viśeṣe vatarnta iti prasiddham / yathā viśiṣṭasamaye puruṣamānayetyukte puruṣaviśeṣa evānīyate na tu yaḥ ko 'pi puruṣaḥ / prakṛte cānumānasyāsādhakatvanimittaparisaṅkhayānam / naca durbalena virodhe 'pyanumānamasādhakaṃ bhavati / prabalavirodhādinā tasyaivābhāsatvāt / yathā vimataścakṣuṣmānrūpāparokṣajñānitvādityatra vimato 'ndhaḥ puruṣatvāditi / ataḥ sāmānyaśabdaprasakto 'pi durbalena virodho (nānumānasādhyakatāvacchinnapra) na prathijñārthaviruddhatā / kintu prabalasamabalapramāṇaviruddhataiva (iti) / *5,469* nanvevamādhikyanirāse 'pi nānumānavirodhatraividhyaṃ sambhavati / pratijñāvirodhasyāvyāptyaiva gatatvāt / virodhenaiva sādhyavirahiṇi pakṣe vartamānasya hetorarvyāptibharvati / nahi viredhasyāvyāptyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti / yatra tu virodhasambhavastatrāvyāpterevānyatrāvadhṛtasāmarthyāyā dūṣaṇatvāt / virodhasyāvyāptyutthāpanena caritārthatvādityāśaṅkāṃ bhikṣu(ka)pādapra(sāraṇanyāyena)sāraṇena pariharati svavākyeneti // svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet nādyaḥ / svavākyaprāmāṇyasyobhayāsammateḥ / na dvitīyaḥ / tasya svataḥsiddhatvena svavākyavirodhānapekṣatvāt / adoṣatvācca / tasmādaviṣayavṛvi(tāhetu)tvena pratijñārthaviruddhatā pṛthageva patisaṅkhayātavyeti / kiñcāyaṃ na kevalaṃ vyāptyapekṣapravṛtteranumānasyaiva doṣaḥ / kinnāma tadanapekṣasya pratyakṣāderapi tathā cānyatropalabdhasāmarthyasyānumāne 'pi svātantryasiddhirityāśayavatā prastāvādanumānamiti vaktavye pramāṇamityevādhikṛtam / *5,475* etenaitadapi (parā)nirastam / astu svavākyavirodhasya pṛthagdoṣatvamavyāptyutthāpakatvāyogāt / bādhapratirodharūpaḥ pramāṇavirodhastu na svatantradoṣaḥ / pramāṇavirodhe hi heturapakṣadharmo vā syāt anaikāntiko vā (syāt) / jijñāsitadharmaṇo dharmiṇaḥ pakṣatvāt / pramāṇāvagatasādhyaviruddhadharmavataścāpakṣatvena taddharmasyāpakṣadharmatvaniyamāt / sādhyadhar(ma)rmiṇyeva pramāṇopasthāpitasādhyadharmaviruddhadharmavati darśanena vyabhicārāt / naca sapakṣavipakṣāvevānvayavyatirekagamyāvinābhāvadarśanaviṣayau na pakṣa iti sāmpratam / yadi hi pakṣaṃ vihāya bahirevāvinābhāvo 'vagamyate tadā bahirvyāptibalena pakṣadharmo 'pi heturna pakṣe sādhyaṃ sādhayet / asiddhā hi tatra tasya sādhyena vyāptiḥ / tasmādantarbahirvā sarvopasaṃhāreṇāvinābhāvo 'vagantavyaḥ / evañca siddhaḥ pakṣe vyabhicāraḥ sādhanadharmasya / *5,477* nanu pratirodhe katham / tatrāpi vyāptigrāhakasya pramāṇasya prābalyam / ubhayatrāpi pramāṇasadbhāve vyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāditi / pramāṇavirodhasya pramāṇāntare 'pyaviṣayavṛttitāhetutvenāvagatasvatantradūṣaṇabhāvasyānumāne 'pi tathaivāṅgīkartumucitatvāt / api ca kiṃ vyāptigrahaṇasamaye 'vyāpterupasthāpakaḥ pramāṇavirodhaḥ syāt, utānumānapravṛttyuttaramapi / ādyastviṣyata eva / "mānabādhe na tadbhavet'; iti vakṣyamāṇatvāt / na dvitīyaḥ / upajīvyaparityāgenopajīvakasvīkārasyāyuktatvāt / pramāṇaviruddhasyāpakṣadharmatve siddhasādhanasyāpi tathātvaṃ syāt / samānanyāyatvāt / omiti cenna / svārthānumāne 'pi siddhasādhanasya doṣatvāpatteḥ / nahi pakṣadharmatāsiddhiḥ parārtha evānumāne doṣaḥ / tasmāt parānākāṅkṣitatvādasaṅgata eva siddhasādhana iti / // ityanumānadoṣanirūpaṇam // *5,479* evamanumānadoṣānnirūpya prasaṅgātparanirūpitāśeṣanigrahasthānānāmapi virodhādiṣvevāntarbhāva ityāha saṃvādeti // saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.