पृथिव्यादिषु तदभिमतत्वेन मृदादिशब्दप्रवृत्तिः । नन्वेते ऽभिमानिनः किमभिमतार्थव्यापिनस्तदेकदेशवृत्तयो वा । आद्ये(ऽपि) सदेहा विदेहा वा । आद्ये तदुपलम्भप्रसङ्गः । द्वितीये तेषामिन्द्रियाभावेन वक्तृत्वाद्यनुपपत्तौ पुनर्युक्तिविरोधतादवस्थ्यम् । तृतीये तद्वैयर्थ्यम् तदनधिष्ठितप्रदेशवत् प्रदेशान्तरप्रवृत्तिसम्भवादिति । मैवम् । व्यापकानां सदेहानामपि पिशाचादिवदन्तर्धानशक्तियोगाददृश्यत्वोपपत्तेः । *६,१६* नन्वेवं सति कल्पनागौरवमापद्येत । केषाञ्चिच्चेतनानां मृदाद्यभिमानित्वं ततस्तच्छब्दानां तेषु वृविर्व्यापकत्वं सदेहत्वमन्तर्धानशक्तिस्तत्परता च श्रुतेरित्यनेकस्य कल्प्यमानत्वात् । मैवम् । अर्थापत्तितः सर्वस्यास्य सिद्धत्वात् । श्रुतिर्हि मृदादीनां वक्तृत्वादिकं प्रतिपादयति, युक्तिश्च तदभावम् । न(च)वास्तवो विरोधः सम्भवति । वस्तुविकल्पापत्तेः । नचायं विरोधो विनैतत्कल्पनया शाम्यति । जडस्वीकारे युक्तिविरोधात् । अनभिमानिस्वीकारे च पृथक् शब्दशक्तौ प्रमाणाभावात् । अव्यापकत्वाद्यङ्गीकारे चोक्तानुपपत्तेः । नच श्रुतियुक्त्योरन्यतराप्रामाण्येनाप्युपपद्यत एतदिति वाच्यम् । उक्तरीत्या द्वयोरपि निरवकाशत्वात् । नहि परेणापि विद्वेषेणैवागमाप्रामाण्यमभिधातुं युक्तम् । किन्नामोपपत्तिमाश्रित्यैव । तथाच कथं वेदप्रामाण्ये ऽपि न दीयते दृष्टिः । तदेवं युक्त्यागमविरोधेनास्यार्थस्य प्राप्तत्वान्न किञ्चित्कल्पनागौरवमिति । नन्वेतदुत्सूत्रितं कथमुच्यत इत्यत आह अत्रेति ॥ *६,१६फ़्।* इत्युक्तमेतत्सर्वम् अत्र"अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामितिऽ; सूत्रे ऽभिधीयत इत्यर्थः । यद्वात्राभिधीयत इति सिद्धान्तोपक्रमवाक्यम् । तस्यैवं प्राप्ते सूत्रकृता समाधानमभिधीयत इत्यर्थः । एवं सूत्रमवतार्य तत इत्यादिना व्याख्यातमिति । *६,१८* यदुक्तं तन्नामक इति मृदादिशब्दवाच्यत्वं देवतायास्तदनुपपन्नम् । अयोगादनुयोगाच्च । मृदादिशब्दाः खल्वचेतनेष्वेव रूढाः । न देवतायाम् । लक्षणाश्रयणेनापि श्रुतियुक्तिविरोधशान्तिर्भविष्यति । नापि वचनवृत्तिं सूत्रकृदाहेत्यत आह बालरूढिमिति ॥ बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् । तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः
pṛthivyādiṣu tadabhimatatvena mṛdādiśabdapravṛttiḥ / nanvete 'bhimāninaḥ kimabhimatārthavyāpinastadekadeśavṛttayo vā / ādye('pi) sadehā videhā vā / ādye tadupalambhaprasaṅgaḥ / dvitīye teṣāmindriyābhāvena vaktṛtvādyanupapattau punaryuktivirodhatādavasthyam / tṛtīye tadvaiyarthyam tadanadhiṣṭhitapradeśavat pradeśāntarapravṛttisambhavāditi / maivam / vyāpakānāṃ sadehānāmapi piśācādivadantardhānaśaktiyogādadṛśyatvopapatteḥ / *6,16* nanvevaṃ sati kalpanāgauravamāpadyeta / keṣāñciccetanānāṃ mṛdādyabhimānitvaṃ tatastacchabdānāṃ teṣu vṛvirvyāpakatvaṃ sadehatvamantardhānaśaktistatparatā ca śruterityanekasya kalpyamānatvāt / maivam / arthāpattitaḥ sarvasyāsya siddhatvāt / śrutirhi mṛdādīnāṃ vaktṛtvādikaṃ pratipādayati, yuktiśca tadabhāvam / na(ca)vāstavo virodhaḥ sambhavati / vastuvikalpāpatteḥ / nacāyaṃ virodho vinaitatkalpanayā śāmyati / jaḍasvīkāre yuktivirodhāt / anabhimānisvīkāre ca pṛthak śabdaśaktau pramāṇābhāvāt / avyāpakatvādyaṅgīkāre coktānupapatteḥ / naca śrutiyuktyoranyatarāprāmāṇyenāpyupapadyata etaditi vācyam / uktarītyā dvayorapi niravakāśatvāt / nahi pareṇāpi vidveṣeṇaivāgamāprāmāṇyamabhidhātuṃ yuktam / kinnāmopapattimāśrityaiva / tathāca kathaṃ vedaprāmāṇye 'pi na dīyate dṛṣṭiḥ / tadevaṃ yuktyāgamavirodhenāsyārthasya prāptatvānna kiñcitkalpanāgauravamiti / nanvetadutsūtritaṃ kathamucyata ityata āha atreti // *6,16f.* ityuktametatsarvam atra"abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyāmiti'; sūtre 'bhidhīyata ityarthaḥ / yadvātrābhidhīyata iti siddhāntopakramavākyam / tasyaivaṃ prāpte sūtrakṛtā samādhānamabhidhīyata ityarthaḥ / evaṃ sūtramavatārya tata ityādinā vyākhyātamiti / *6,18* yaduktaṃ tannāmaka iti mṛdādiśabdavācyatvaṃ devatāyāstadanupapannam / ayogādanuyogācca / mṛdādiśabdāḥ khalvacetaneṣveva rūḍhāḥ / na devatāyām / lakṣaṇāśrayaṇenāpi śrutiyuktivirodhaśāntirbhaviṣyati / nāpi vacanavṛttiṃ sūtrakṛdāhetyata āha bālarūḍhimiti // bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt / tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.