सन्ति ॥। *६,१९* एते पृथिवीवरुणादयस्तत्तन्नामान एव सन्ति । तानि तानि मृदादीनि नामानि वाचकानि येषां ते तथोक्ताः । नतु तानि लक्षकाणीत्येवशब्दार्थः । सन्ति भवन्ति । अयोगपरिहाराय उक्तम् बालेति ॥ अविद्वद्रूढ्यभावे ऽपि विद्वद्रूढिसद्भावात् । मृदादिशब्दास्तावद्देवताविषया इत्यर्थापत्तिसिद्धम् । मुख्यासम्भव एव च जघन्यवृत्तिराश्रयणीया । नचात्र बाधकमस्तीति वैदिकप्रयोगादेव बाधकाभावसहिताद्विद्वद्रूढिरवगम्यते । यच्चोक्तं वचनवृत्त्यङ्गीकारः प्रकृतानुपयोगीति तत्परिहारायोक्तं तत्तन्मृदादिवस्त्वभिमानिन इति । अयमर्थः । मृदादिशब्दानां चेतनविषयतामात्रेण प्रकृतविरोधशान्तावपि वस्तुस्थितिं विजिज्ञापयिषता सूत्रकारेण व्यपदेशस्त्विति तुशब्देन मुख्यवृत्तिः सूचिता । तत्रोपपत्तिज्ञापनायाभिमानीति चोक्तम् । अन्यथा चेननव्यपदेश इत्यवक्ष्यत् । अभिमानी खल्वभिमतस्य सत्तादेः प्रयोजकः । ततश्च तदधीनत्वादिति न्यायेन स एव (तन्मु)मुख्यार्थ इति । तदेतत् अस्माभिः सूत्रं व्याकुर्वद्भिरभिहितमिति । नन्वत्र तन्नामक इत्येकवचनं प्रक्रम्य तत्तन्नामान इति बहुवचनप्रयोगे किन्निमित्तम् । तथा भाष्ये ऽपि"अभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते । तासां चऽ; इत्यादि । उच्यते । अ(त्रा)भिमानिव्यपदेश इत्यभिमानिशब्दो ह्येकवचनान्तः समस्तः । व्यपदेशशब्दस्यैकवचनान्तत्वात् । नहि बहूनामेको व्यपदेश इति सम्भवति । उत्तरसूत्रे चैकवचनमेव । अतो यथासूत्रं प्रथमं व्याख्यातम् । अथेदानीं प्रा(प्रमा)णसंवादिघटनाय जाताविदमेकवचनमित्याशयवता बहुवचनं प्रयुक्तमिति । *६,२३* अभिमानिनां प्रादेशिकत्वविदेहत्वयोर्वैयर्थ्यवक्तृत्वाद्यनुपपत्ती । व्याप्तानां सदेहत्वे ऽनुपलम्भबाध इत्येतत्परिहाराय विशेषानुगतिभ्यामिति सूत्रखण्डं कश्चिदन्य इति तात्पर्यतो व्याख्यातम् । तत्प्रपञ्चयति तेषामिति ॥ ॥। तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते विशेषेणातिशयेन । अन्येभ्यो ऽस्मदादिभ्यः । व्याप्तिश्चोच्यत इति सम्बन्धः । देहवत्त्वस्याप्युपलक्षणमेतत् । यद्यप्येतत्सर्वमर्थापत्त्यैव लब्धम् । अन्यथा विरोधशान्तेरेवापयर्वसानात् । तथाप्युच्यत इति पृथिव्याद्यभिमानिन्य इत्यागममप्यत्र संवा(दयति)दिनं दर्शयति । यद्यप्यत्राकाङ्क्षानुसारेण व्याप्तिमादावुक्त्वा शक्तिविशेषो ऽनन्तरमभिधातव्यः । तथाप्यल्पाच्तरस्य पूर्वनिपातमनुसृत्य प्रवृत्तं सूत्रमनुगच्छता क्रमो भग्नः । *६,२४* ननु च पृथिव्याद्यभिमानिन्य इति वाक्यं कथमुपादेयम् ऽआत्मनि चैवं विचित्राश्च हिऽ, उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्याद्यागामिसूत्रेणाचिन्त्यशक्तेः सर्वगतत्वस्य च विरुद्धत्वादित्यत आह उक्तानुसारेणेति । व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण ॥। आत्मनि चैवमित्याद्युक्तानुसारेण शक्तिर्व्याप्तिश्चोच्यत इत्यन्वयः । स्यादयं विरोधो यदि शक्तिर्व्याप्तिश्च निरवधिकात्रोच्यते । न चैवम् । प्रमाणान्तरानुसारेणान्तर्धानादिशक्तेरभिमतार्थव्याप्तेश्च प्रतिपाद्यताङ्गीकारादिति । *६,२५* एवमस्मदाद्यपेक्षयाभिमानिनामनुपलम्भमङ्गीकृत्य तद्बाधः परिहृतः । इदानीमसिद्धश्चासावित्याह दृश्यन्ते चेति ॥ ॥। दृश्यन्ते चाधिकारिभिः
santi ... *6,19* ete pṛthivīvaruṇādayastattannāmāna eva santi / tāni tāni mṛdādīni nāmāni vācakāni yeṣāṃ te tathoktāḥ / natu tāni lakṣakāṇītyevaśabdārthaḥ / santi bhavanti / ayogaparihārāya uktam bāleti // avidvadrūḍhyabhāve 'pi vidvadrūḍhisadbhāvāt / mṛdādiśabdāstāvaddevatāviṣayā ityarthāpattisiddham / mukhyāsambhava eva ca jaghanyavṛttirāśrayaṇīyā / nacātra bādhakamastīti vaidikaprayogādeva bādhakābhāvasahitādvidvadrūḍhiravagamyate / yaccoktaṃ vacanavṛttyaṅgīkāraḥ prakṛtānupayogīti tatparihārāyoktaṃ tattanmṛdādivastvabhimānina iti / ayamarthaḥ / mṛdādiśabdānāṃ cetanaviṣayatāmātreṇa prakṛtavirodhaśāntāvapi vastusthitiṃ vijijñāpayiṣatā sūtrakāreṇa vyapadeśastviti tuśabdena mukhyavṛttiḥ sūcitā / tatropapattijñāpanāyābhimānīti coktam / anyathā cenanavyapadeśa ityavakṣyat / abhimānī khalvabhimatasya sattādeḥ prayojakaḥ / tataśca tadadhīnatvāditi nyāyena sa eva (tanmu)mukhyārtha iti / tadetat asmābhiḥ sūtraṃ vyākurvadbhirabhihitamiti / nanvatra tannāmaka ityekavacanaṃ prakramya tattannāmāna iti bahuvacanaprayoge kinnimittam / tathā bhāṣye 'pi"abhimānidevatā tatra vyapadiśyate / tāsāṃ ca'; ityādi / ucyate / a(trā)bhimānivyapadeśa ityabhimāniśabdo hyekavacanāntaḥ samastaḥ / vyapadeśaśabdasyaikavacanāntatvāt / nahi bahūnāmeko vyapadeśa iti sambhavati / uttarasūtre caikavacanameva / ato yathāsūtraṃ prathamaṃ vyākhyātam / athedānīṃ prā(pramā)ṇasaṃvādighaṭanāya jātāvidamekavacanamityāśayavatā bahuvacanaṃ prayuktamiti / *6,23* abhimānināṃ prādeśikatvavidehatvayorvaiyarthyavaktṛtvādyanupapattī / vyāptānāṃ sadehatve 'nupalambhabādha ityetatparihārāya viśeṣānugatibhyāmiti sūtrakhaṇḍaṃ kaścidanya iti tātparyato vyākhyātam / tatprapañcayati teṣāmiti // ... teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate viśeṣeṇātiśayena / anyebhyo 'smadādibhyaḥ / vyāptiścocyata iti sambandhaḥ / dehavattvasyāpyupalakṣaṇametat / yadyapyetatsarvamarthāpattyaiva labdham / anyathā virodhaśānterevāpayarvasānāt / tathāpyucyata iti pṛthivyādyabhimāninya ityāgamamapyatra saṃvā(dayati)dinaṃ darśayati / yadyapyatrākāṅkṣānusāreṇa vyāptimādāvuktvā śaktiviśeṣo 'nantaramabhidhātavyaḥ / tathāpyalpāctarasya pūrvanipātamanusṛtya pravṛttaṃ sūtramanugacchatā kramo bhagnaḥ / *6,24* nanu ca pṛthivyādyabhimāninya iti vākyaṃ kathamupādeyam 'ātmani caivaṃ vicitrāśca hi', utkrāntigatyāgatīnāmityādyāgāmisūtreṇācintyaśakteḥ sarvagatatvasya ca viruddhatvādityata āha uktānusāreṇeti / vyāptiścoktānusāreṇa ... ātmani caivamityādyuktānusāreṇa śaktirvyāptiścocyata ityanvayaḥ / syādayaṃ virodho yadi śaktirvyāptiśca niravadhikātrocyate / na caivam / pramāṇāntarānusāreṇāntardhānādiśakterabhimatārthavyāpteśca pratipādyatāṅgīkārāditi / *6,25* evamasmadādyapekṣayābhimānināmanupalambhamaṅgīkṛtya tadbādhaḥ parihṛtaḥ / idānīmasiddhaścāsāvityāha dṛśyante ceti // ... dṛśyante cādhikāribhiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.