हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादुभयत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तयोर्मानं स्मृतिद्वयं समं भवेत् । तथा च पाशुपतादिस्मृतीनां सत्प्रतिपक्षत्वं स्थितमिति शेषः । ननु ये विरुद्धे प्रमाणे न तयोः साम्यम् । शुक्तिरजतज्ञानयोस्तदभावदर्शनात् । ये च समे न तयोर्विरोधः । पटशुक्लो दीर्घश्चेत्यत्र तदभावात् । तत्कथं पाशुपतादिस्मृतेः सत्प्रतिपक्षत्वसम्भवः । सम्भवे ऽपि जितं परेण । सिद्धान्तनिर्णयस्यायोगादित्यत आह मानमिति ॥ उभयत्र द्वयोस्स्मरणयोर्मध्ये यत्समं सह मया मूलप्रमाणेन वर्तते, तदेव मानमन्यदप्रमाणम् । एतदुक्तं भवति । विशेषानिर्धारणायामेव सत्प्रतिपक्षत्वम् । वस्तुतस्तु समूलं मानमन्यदमानमिति । ननु समूलत्वेन प्रामाण्यावधारणे प्रामाण्यस्य परतस्त्वापत्तिः । मैवम् । परस्परविरोधेनाप्रामाण्यशङ्काप्राप्तौ समूलत्वेन तदपनयनात् । तथोभयत्र स्मरणे यत्पञ्चरात्रादिस्मरणं समं समूलप्रमाणं संवादिपमाणान्तरोपेतं च, तदेव मानं भवेन्न तु पाशुपतादिकम्, मूलाद्यभावात् । अतो नोक्तदोष इति योज्यम् । वक्ष्येते हि श्रुतिमूलत्वतत्संवादित्वे च पञ्चरात्रादीनाम् । *५,४२* ननु कथं पाशुपतादिस्मृतीनां निर्मूलत्वात् । यावता पशुपतिप्रभृतीनामाप्तिस्तत्र मूलमुदितेत्यत आह न चेति ॥ नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः तदयुक्तम् । प्रवृत्तिसामर्थ्यं हि ततो ऽर्थमवबुद्धय प्रवृत्तस्य फलोपलम्भः । नच विप्रतिपन्नस्मृतिफलं स्वर्गापवर्गलक्षणं प्रत्यक्षेणेक्ष्यते । इन्द्रियाणां तादृगार्थाविषयत्वादित्याह व्यभिचारत इति ॥ आभिमुख्येन चारो ऽभिचारस्तदभावो व्यभिचारः । नाप्यनुमानेन । स्मृतित्वादेर्व्यभिचारित्वात् । अन्यस्य चाभावादित्याह व्यभिचारत इति ॥ अथागमेन । सो ऽपि न तावत्सम्प्रतिपन्नो ऽस्ति । नच विप्रतिपन्नेन । तस्य बौद्धादिविषये ऽपि विद्यमानत्वेन व्यभिचारादित्याह व्यभिचारत इति ॥ *५,५३* स्यादेतत् । द्विविधा खलु शिवादिप्रणीता स्मृतिः । एका तावददृष्टं फलमुद्दिश्य प्रवृत्ता । परा तु सम्पदादिकं दृष्टम् । तत्र दृष्टार्थायाः प्रवृत्तिसामर्थ्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । ततस्तत्प्रणेतुराप्तत्वमिति । तन्न । तथापि विप्रतिपन्नस्मृतेराप्तिमूलत्वे प्रमाणाभावात् । तत एवास्या अपि तत्सिद्धिरिति चेन्न । व्यभिचारात् । न ह्येकत्राप्तेन सर्वत्रापि तथा भाव्यमिति नियमो ऽस्ति । तथा च सति सर्वासामपि स्मृतीनामाप्तिमूलतापातात् । तत्रापि दृष्टार्थानां प्रवृत्तिसामर्थ्योपलम्भादित्याह व्यभिचारत इति ॥ अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् । दृष्टार्थानामपि तासां बहुलं (फल)व्यभिचारो दृश्यते । तथाच कथं तद्दृष्टान्तेनेतरासामाप्तिमूलतानुमानमित्याह व्यभिचारत इति ॥ किञ्च फलव्यभिचारतस्तदंशस्यानाप्तिमूलत्वस्थितौ पशुपतिप्रणीतत्वादेस्तत्र व्यभिचारतः कथमनुमानं स्यादित्याह व्यभिचारत इति ॥ तदेवं पाशुपतादिस्मृतीनामाप्तिमूलत्वानिश्चयेन निर्मूलानां पञ्चरात्रादिस्मृतिविरोधेनाप्रामाण्यमेव युक्तम् । *५,५४* तदनेन"इतरेषां चानुपलब्धेः, एतेन योगः प्रत्युक्तःऽ; इति सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति । यच्चेतरेषां महदहङ्कारादितत्त्वानामनुपलब्धेश्च साङ्खयस्मृतेरप्रामाण्यमिति व्याख्यानम् । तत्प्रत्यक्षानुपलब्धेर्वेदान्तेष्वपि व्यभिचारतः सर्वथानुपलब्धेरसिद्धेरुक्तत्वादयुक्तमिति । *५,५५* ननु पञ्चरात्रादिस्मृतयो ऽपि फलं व्यभिचरन्ति । क्वचित्तदुक्तानुष्ठाने ऽपि दृष्टफलानुपलम्भात् । अतस्तासामप्रामाण्यान्न तद्विरोधेन पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यम् । अन्यथा फलव्यभिचारस्यानैकान्तिकत्वमित्यत आह न चेति ॥ नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित् अस्याः पञ्चरात्रादिस्मृतेः क्वचिद्वयभिचारे ऽपीति सम्बन्धः । कुतो न हीयत इति चेत् । किमदृष्टार्थायाः प्रामाण्याभावो ऽभिधीयते, उत दृष्टार्थाया एव । नाद्यः । यतः फलव्यभिचारे हेतौ क्वचिद् दृष्टार्थायां वर्तमाने अस्या अदृष्टार्थायां फलव्यभिचारे, तत एवाप्रामाण्ये सत्यप्यस्या अदृष्टार्थायास्ताववन्मानता न हीयते । कारणाभावात् । तद्विरोधादेव च पाशुपतादीनामप्रामाण्यमुक्तम् । दृष्टार्थाया अप्रामाण्यवचनं तु प्रकृतानुपयुक्तमित्यभिसन्धिः । *५,५७* अथ दृष्टार्थायाः फलव्यभिचारेणाप्रामाण्ये सति तत एवादृष्टार्था अप्यप्रमाणं भविष्यतीति चेन्न । तत इति किं तेन हेतुनोत तेन दृष्टान्तेन । नाद्यः । क्वचिद्वयभिचारे(णा)ऽप्रामाण्ये ऽप्यस्या मानता हीयत इति न युक्तम्, व्याप्त्यभावात् । न द्वितीयः । क्वचिद्वयभिचारे ऽप्रामाण्ये(ऽपि) अस्या मानता हीयत इत्येतन्न युक्तम् । हेत्वभावात् । नारायणवाक्यत्वादेर्व्यभिचारात् । मा हि भूत्सकलमपि नारायणवाक्यमप्रमाणम् । दृष्टार्थायां फलव्यभिचारे अप्रामाण्ये च सत्यस्या अपि मानता शङ्कास्पदत्वेन हीयत इति च न वाच्यम् । अत्र हेतुमाह निर्दोषेति ॥ निर्दोषवाक्यमूलत्वान् न च तद्युक्तिमूलता
hiśabdo hetau / yasmādevaṃ tasmādubhayatra pūrvapakṣasiddhāntayormānaṃ smṛtidvayaṃ samaṃ bhavet / tathā ca pāśupatādismṛtīnāṃ satpratipakṣatvaṃ sthitamiti śeṣaḥ / nanu ye viruddhe pramāṇe na tayoḥ sāmyam / śuktirajatajñānayostadabhāvadarśanāt / ye ca same na tayorvirodhaḥ / paṭaśuklo dīrghaścetyatra tadabhāvāt / tatkathaṃ pāśupatādismṛteḥ satpratipakṣatvasambhavaḥ / sambhave 'pi jitaṃ pareṇa / siddhāntanirṇayasyāyogādityata āha mānamiti // ubhayatra dvayossmaraṇayormadhye yatsamaṃ saha mayā mūlapramāṇena vartate, tadeva mānamanyadapramāṇam / etaduktaṃ bhavati / viśeṣānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣatvam / vastutastu samūlaṃ mānamanyadamānamiti / nanu samūlatvena prāmāṇyāvadhāraṇe prāmāṇyasya paratastvāpattiḥ / maivam / parasparavirodhenāprāmāṇyaśaṅkāprāptau samūlatvena tadapanayanāt / tathobhayatra smaraṇe yatpañcarātrādismaraṇaṃ samaṃ samūlapramāṇaṃ saṃvādipamāṇāntaropetaṃ ca, tadeva mānaṃ bhavenna tu pāśupatādikam, mūlādyabhāvāt / ato noktadoṣa iti yojyam / vakṣyete hi śrutimūlatvatatsaṃvāditve ca pañcarātrādīnām / *5,42* nanu kathaṃ pāśupatādismṛtīnāṃ nirmūlatvāt / yāvatā paśupatiprabhṛtīnāmāptistatra mūlamuditetyata āha na ceti // nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ tadayuktam / pravṛttisāmarthyaṃ hi tato 'rthamavabuddhaya pravṛttasya phalopalambhaḥ / naca vipratipannasmṛtiphalaṃ svargāpavargalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇekṣyate / indriyāṇāṃ tādṛgārthāviṣayatvādityāha vyabhicārata iti // ābhimukhyena cāro 'bhicārastadabhāvo vyabhicāraḥ / nāpyanumānena / smṛtitvādervyabhicāritvāt / anyasya cābhāvādityāha vyabhicārata iti // athāgamena / so 'pi na tāvatsampratipanno 'sti / naca vipratipannena / tasya bauddhādiviṣaye 'pi vidyamānatvena vyabhicārādityāha vyabhicārata iti // *5,53* syādetat / dvividhā khalu śivādipraṇītā smṛtiḥ / ekā tāvadadṛṣṭaṃ phalamuddiśya pravṛttā / parā tu sampadādikaṃ dṛṣṭam / tatra dṛṣṭārthāyāḥ pravṛttisāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate / tatastatpraṇeturāptatvamiti / tanna / tathāpi vipratipannasmṛterāptimūlatve pramāṇābhāvāt / tata evāsyā api tatsiddhiriti cenna / vyabhicārāt / na hyekatrāptena sarvatrāpi tathā bhāvyamiti niyamo 'sti / tathā ca sati sarvāsāmapi smṛtīnāmāptimūlatāpātāt / tatrāpi dṛṣṭārthānāṃ pravṛttisāmarthyopalambhādityāha vyabhicārata iti // aṅgīkṛtya cedamuditam / dṛṣṭārthānāmapi tāsāṃ bahulaṃ (phala)vyabhicāro dṛśyate / tathāca kathaṃ taddṛṣṭāntenetarāsāmāptimūlatānumānamityāha vyabhicārata iti // kiñca phalavyabhicāratastadaṃśasyānāptimūlatvasthitau paśupatipraṇītatvādestatra vyabhicārataḥ kathamanumānaṃ syādityāha vyabhicārata iti // tadevaṃ pāśupatādismṛtīnāmāptimūlatvāniścayena nirmūlānāṃ pañcarātrādismṛtivirodhenāprāmāṇyameva yuktam / *5,54* tadanena"itareṣāṃ cānupalabdheḥ, etena yogaḥ pratyuktaḥ'; iti sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati / yaccetareṣāṃ mahadahaṅkārāditattvānāmanupalabdheśca sāṅkhayasmṛteraprāmāṇyamiti vyākhyānam / tatpratyakṣānupalabdhervedānteṣvapi vyabhicārataḥ sarvathānupalabdherasiddheruktatvādayuktamiti / *5,55* nanu pañcarātrādismṛtayo 'pi phalaṃ vyabhicaranti / kvacittaduktānuṣṭhāne 'pi dṛṣṭaphalānupalambhāt / atastāsāmaprāmāṇyānna tadvirodhena pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyam / anyathā phalavyabhicārasyānaikāntikatvamityata āha na ceti // nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit asyāḥ pañcarātrādismṛteḥ kvacidvayabhicāre 'pīti sambandhaḥ / kuto na hīyata iti cet / kimadṛṣṭārthāyāḥ prāmāṇyābhāvo 'bhidhīyate, uta dṛṣṭārthāyā eva / nādyaḥ / yataḥ phalavyabhicāre hetau kvacid dṛṣṭārthāyāṃ vartamāne asyā adṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre, tata evāprāmāṇye satyapyasyā adṛṣṭārthāyāstāvavanmānatā na hīyate / kāraṇābhāvāt / tadvirodhādeva ca pāśupatādīnāmaprāmāṇyamuktam / dṛṣṭārthāyā aprāmāṇyavacanaṃ tu prakṛtānupayuktamityabhisandhiḥ / *5,57* atha dṛṣṭārthāyāḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇye sati tata evādṛṣṭārthā apyapramāṇaṃ bhaviṣyatīti cenna / tata iti kiṃ tena hetunota tena dṛṣṭāntena / nādyaḥ / kvacidvayabhicāre(ṇā)'prāmāṇye 'pyasyā mānatā hīyata iti na yuktam, vyāptyabhāvāt / na dvitīyaḥ / kvacidvayabhicāre 'prāmāṇye('pi) asyā mānatā hīyata ityetanna yuktam / hetvabhāvāt / nārāyaṇavākyatvādervyabhicārāt / mā hi bhūtsakalamapi nārāyaṇavākyamapramāṇam / dṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre aprāmāṇye ca satyasyā api mānatā śaṅkāspadatvena hīyata iti ca na vācyam / atra hetumāha nirdoṣeti // nirdoṣavākyamūlatvān na ca tadyuktimūlatā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.