तन्तुकर्म तु तन्त्वन्तरविभागमाकाशादिविभागं (च) न कर्तुमर्हति । तयोर्विभागयोः द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्वरूपविरोधात् । नह्यविरुद्धात्कारणाद्विरुद्धकार्योत्पत्तिः सम्भवतीति । मैवम् । एकस्मादेव कर्मणः संयोगविभागजननाभ्युपगमात् । तन्तुकर्मरा द्रव्यारम्भकानारम्भकतन्त्वन्तराकाशसंयोगजन्माङ्गीकाराच्च । अन्यथा कारणाकारणसंयोगजसंयोगवत्कारणमात्रसंयोगजो ऽपि संयोगः स्वीकार्यः स्यात् । *७,५९५* ननु संयोगस्य न स्वरूपतो विरोधो ऽस्ति । यतो द्रव्यानारम्भकद्रव्यसमवेत एव संयोगो द्रव्यानारम्भकः । द्रव्यानारम्भकं च द्रव्यं सप्तविधम् । आरब्धद्रव्यमन्त्यावयविस्पर्शरहितं विनश्यदवस्थं विनश्यदवस्थसंयोगं निष्फलारम्भं विजातीयं चेति । ततः कर्मणैव संयोगद्वयजन्मोपपत्तिरिति । एयं तर्हि विभागयोरपि को विरोधः । द्रव्यारम्भानारम्भप्रयुक्तत्वाद्विरोधप्रतीतेः । तन्तुद्वयविभागजनकं तन्तुकर्म न तन्त्वाकाशविभागजनकं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मत्वात् । द्रव्यान्रारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । तन्तुकर्म न तन्त्वन्तरविभागजनकं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यपि प्रयोगसम्भवात् तत्र प्रमाणबाध इति चेत् । सममन्यत्रापि । विभागद्वययौगपद्यानुभवात् । तन्तुकर्म आकाशविभागजनकं कर्मत्वादिति प्रतिपक्षश्च । आकाशविभागे विभागेन कर्तव्ये कर्मणो निमित्तत्वाभ्युपगमात्सिद्धसाधनमिति चेन्न । जनकशब्दस्यासमवाय्यर्थत्वात् । *७,६००* एतेन विमतं कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिविभागजनकं न भवति कर्मत्वादिति निरस्तम् । विमतं कर्म द्रव्यारम्भकानारम्भकसंयोगारम्भकं न भवति कर्मत्वात् । श्येनकर्मवदित्याभासतुल्यत्वात्सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । यदाकाशविभागजनकं कर्म न तद्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं यथाङ्गुलिकर्मेति व्याप्तेस्तन्तुकर्मणो गगनविभागजनकत्वे तन्त्वन्तरविभागजनकत्वं न स्यादिति चेन्नन । यद्यत्प्रदेशविभागजनकं न भवति न तत्तत्प्रदेशस्थद्रव्यविभागजनकमिति व्याप्तेराकाशदेशविभागाजनकत्वे तन्त्वन्तरादपि विभागजनकं न स्यादिति प्रतिप्रसङ्गसम्भवात् । *७,६०१* किञ्च तन्तोराकाशविभागो यदि विभागजो न तु कर्मजस्तदा सकर्मकस्येवाकर्मकस्यापि कुतो न स्यात् । विभागस्योभयत्रापि साम्यात् । उत्तरविभागे कर्म निमित्तकारणमित्यतो नेति चेन्न । आद्यविभागजननेनैवोपक्षीणस्य कारणत्वानवधारणात् । अवधारणे वासमवायित्वस्य अनिवारणात् । अन्यथा तल्लक्षणस्यातिव्याप्तेरित्यलं विस्तरेण । *७,६०४* एवं छलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गं निराकृत्य प्रकारान्तरेण निराकरोति अंश इति ॥ अंशिसंयोगस्यांशवृत्तित्वदृष्टेश्च नानवस्थादोष इत्यर्थः । दृष्टत्वे कथमदोषत्वमित्यत आह दृष्ट इति ॥ अंशे संयोगदृष्टेश्च ॥। आपादके ऽर्थे दृष्टे सति सा अनवस्थितिः का न दूषणमिति यावत् । एतदुक्तं भवति । यद्यंशतः संयोगः स्यात्तदानवस्था स्यात्ततश्च संयोगाभाव एवापद्येत । नचासौ युक्तः । तस्मान्नांशतः संयोग इति हि विपर्यये पर्यवसानं कर्तव्यम् । अनवस्थायास्तर्कत्वात् । विपर्ययापर्यवसायिनश्च तर्काभासत्वनियमात् । ॥। दृष्टे का सानवस्थितिः अत्रांशतः संयोगे न भवतीति को ऽर्थो यद्यंशिसंयोगस्यांशसंयोगपूर्वकतानियमो नास्तीति । तर्ह्येवमिति वदामः । यद्यंशिसंयोग्ॐऽशवृत्तिर्न भवतीति । तन्न । घटाद्यंशिसंयोगस्य तदंशवृत्तितायाः प्रत्यक्षदृष्टत्वेन विपर्ययपर्यवसानस्य बाधितत्वात् । घटसंयोगो घट एव वर्तते । किन्त्वव्याप्यवृत्तित्वात्तदंशवृत्तिरिवावभासत इति चेत् । केयमव्याप्यवृत्तिता नाम अन्या अंशवृत्तित्वात् । स्वाभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न । विरुद्धत्वात् । दृष्टत्वादविरोध इति चेन्न । किमंशभेदेन भावाभावौ दृश्येते उत घट एवेति सन्देहात् । न ह्यविरुद्धविषयत्वे सति विरुद्धविषयताङ्गीकर्तुमुचिता । उपाधिभेदादविरोध इति चेत् । के त उपाधयः । अंशा एवेति चेत् । त एव सन्तु तर्हि संयोगावाभावाश्रयाः किमं(शि)शवृत्तित्वेन विरुद्धेन अङ्गीकृतेन । अंशांशिनोरभेदेनातिप्रसङ्गस्यापास्तत्वादिति । *७,६०९* प्रतितर्कपराहतत्वाच्चातिप्रसङ्गो ऽयमित्याह यदीति ॥ यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्
tantukarma tu tantvantaravibhāgamākāśādivibhāgaṃ (ca) na kartumarhati / tayorvibhāgayoḥ dravyārambhakasaṃyogavirodhitvāvirodhitvarūpavirodhāt / nahyaviruddhātkāraṇādviruddhakāryotpattiḥ sambhavatīti / maivam / ekasmādeva karmaṇaḥ saṃyogavibhāgajananābhyupagamāt / tantukarmarā dravyārambhakānārambhakatantvantarākāśasaṃyogajanmāṅgīkārācca / anyathā kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogavatkāraṇamātrasaṃyogajo 'pi saṃyogaḥ svīkāryaḥ syāt / *7,595* nanu saṃyogasya na svarūpato virodho 'sti / yato dravyānārambhakadravyasamaveta eva saṃyogo dravyānārambhakaḥ / dravyānārambhakaṃ ca dravyaṃ saptavidham / ārabdhadravyamantyāvayavisparśarahitaṃ vinaśyadavasthaṃ vinaśyadavasthasaṃyogaṃ niṣphalārambhaṃ vijātīyaṃ ceti / tataḥ karmaṇaiva saṃyogadvayajanmopapattiriti / eyaṃ tarhi vibhāgayorapi ko virodhaḥ / dravyārambhānārambhaprayuktatvādvirodhapratīteḥ / tantudvayavibhāgajanakaṃ tantukarma na tantvākāśavibhāgajanakaṃ dravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmatvāt / dravyānrārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmavat ityābhāsasamānayogakṣematvāt / tantukarma na tantvantaravibhāgajanakaṃ karmatvāt sampratipannakarmavadityapi prayogasambhavāt tatra pramāṇabādha iti cet / samamanyatrāpi / vibhāgadvayayaugapadyānubhavāt / tantukarma ākāśavibhāgajanakaṃ karmatvāditi pratipakṣaśca / ākāśavibhāge vibhāgena kartavye karmaṇo nimittatvābhyupagamātsiddhasādhanamiti cenna / janakaśabdasyāsamavāyyarthatvāt / *7,600* etena vimataṃ karma dravyārambhakasaṃyogavirodhitadavirodhivibhāgajanakaṃ na bhavati karmatvāditi nirastam / vimataṃ karma dravyārambhakānārambhakasaṃyogārambhakaṃ na bhavati karmatvāt / śyenakarmavadityābhāsatulyatvātsatpratipakṣatvācca / yadākāśavibhāgajanakaṃ karma na taddravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakaṃ yathāṅgulikarmeti vyāptestantukarmaṇo gaganavibhāgajanakatve tantvantaravibhāgajanakatvaṃ na syāditi cennana / yadyatpradeśavibhāgajanakaṃ na bhavati na tattatpradeśasthadravyavibhāgajanakamiti vyāpterākāśadeśavibhāgājanakatve tantvantarādapi vibhāgajanakaṃ na syāditi pratiprasaṅgasambhavāt / *7,601* kiñca tantorākāśavibhāgo yadi vibhāgajo na tu karmajastadā sakarmakasyevākarmakasyāpi kuto na syāt / vibhāgasyobhayatrāpi sāmyāt / uttaravibhāge karma nimittakāraṇamityato neti cenna / ādyavibhāgajananenaivopakṣīṇasya kāraṇatvānavadhāraṇāt / avadhāraṇe vāsamavāyitvasya anivāraṇāt / anyathā tallakṣaṇasyātivyāpterityalaṃ vistareṇa / *7,604* evaṃ chalatvenānavasthāprasaṅgaṃ nirākṛtya prakārāntareṇa nirākaroti aṃśa iti // aṃśisaṃyogasyāṃśavṛttitvadṛṣṭeśca nānavasthādoṣa ityarthaḥ / dṛṣṭatve kathamadoṣatvamityata āha dṛṣṭa iti // aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca ... āpādake 'rthe dṛṣṭe sati sā anavasthitiḥ kā na dūṣaṇamiti yāvat / etaduktaṃ bhavati / yadyaṃśataḥ saṃyogaḥ syāttadānavasthā syāttataśca saṃyogābhāva evāpadyeta / nacāsau yuktaḥ / tasmānnāṃśataḥ saṃyoga iti hi viparyaye paryavasānaṃ kartavyam / anavasthāyāstarkatvāt / viparyayāparyavasāyinaśca tarkābhāsatvaniyamāt / ... dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ atrāṃśataḥ saṃyoge na bhavatīti ko 'rtho yadyaṃśisaṃyogasyāṃśasaṃyogapūrvakatāniyamo nāstīti / tarhyevamiti vadāmaḥ / yadyaṃśisaṃyogoṃ'śavṛttirna bhavatīti / tanna / ghaṭādyaṃśisaṃyogasya tadaṃśavṛttitāyāḥ pratyakṣadṛṣṭatvena viparyayaparyavasānasya bādhitatvāt / ghaṭasaṃyogo ghaṭa eva vartate / kintvavyāpyavṛttitvāttadaṃśavṛttirivāvabhāsata iti cet / keyamavyāpyavṛttitā nāma anyā aṃśavṛttitvāt / svābhāvasamānādhikaraṇatvamiti cenna / viruddhatvāt / dṛṣṭatvādavirodha iti cenna / kimaṃśabhedena bhāvābhāvau dṛśyete uta ghaṭa eveti sandehāt / na hyaviruddhaviṣayatve sati viruddhaviṣayatāṅgīkartumucitā / upādhibhedādavirodha iti cet / ke ta upādhayaḥ / aṃśā eveti cet / ta eva santu tarhi saṃyogāvābhāvāśrayāḥ kimaṃ(śi)śavṛttitvena viruddhena aṅgīkṛtena / aṃśāṃśinorabhedenātiprasaṅgasyāpāstatvāditi / *7,609* pratitarkaparāhatatvāccātiprasaṅgo 'yamityāha yadīti // yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.