तत्र अनयोर्भेद इत्यादिवाक्ये, भेदद्वये वा । भोजनमित्येकवचनं यथा तथेत्यर्थः । एतेन एकवचनेन प्रतीतेरेकार्थविषयत्वानुमाने ऽनैकान्तिकत्वं समुदायविषयत्वेनान्यथासिद्धिश्चेत्युक्तं भवति । अवयविनस्त्वेकत्वे ऽपि न कश्चिद्दोषः । आकाशस्य स्वावयवैरभेदवदवयवानामप्यभेदस्य अङ्गीकृतत्वात् । पटस्य च यादृशेन तन्तुसमुदायेनात्यन्ताभेदो ऽभिहितः स एक एव । व्यतिषक्तानां तन्तूनां विशिष्टाकारो ह्यसौ । स चागन्तुकत्वात्तन्तुभ्यो भिन्नाभिन्न एव । एकैकेन तन्तुना सर्वैश्चभेदे ऽपि भेदस्यापि विद्यमानत्वान्नान्योन्याभेदप्रसक्तिरिति स्वयमेवोह्यतामिति नोक्तम् । *७,६३१* नन्वेवं तर्हि संयोगादेरप्येकैकाश्रितत्वं न वक्तव्यम् । अयावद्द्रव्यभावित्वेन भेदाभेदाभ्यामेवोक्ताक्षेपसमाधानादिति । सत्यम् । तथापि वस्तुस्थितिरियमुक्तेत्यदोषः । अपि चाजसंयोगे नायं समाधिः सम्भवति । स एव नास्ति प्रमाणाभावादिति चेन्न । परमाणोः आकाशादिसंयोगाङ्गीकारात् । सो ऽपि परमाणुकर्मज इति चेन्न । प्रागसयोगप्रसङ्गात् । अंशभेदान्नेति चेन्न । स्वाभाविकस्यानभ्युपगमात् । औपाधिकस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् । किञ्चाकाशमीश्वरेण संयुज्यते द्रव्यत्वाद्घटवत् । नच मूर्तत्वमुपाधिर्विशेषणवैयर्थ्यात् । परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वेनैवालम् । परिच्छिन्नत्वविशेषणं तु व्यर्थमेव । आकाशमीश्वरेण न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपवदिति चेन्न । अद्रव्यत्वस्योपाधित्वादिति । *८,१* इदानीं सामान्यस्यैकैकाश्रितत्वमाह नस्त्वादिकमिति ॥ नरत्वादिकमप्येवं ॥। एवं संयोगादिवदेकैकवृत्तीत्यर्थः । सामान्यमपीति वक्तव्ये ब्राह्मणत्वादेरयावद्द्रव्यभावित्वेनापि तत्र परिहारः सम्भवतीति ज्ञापयितुं नरत्वादिकमित्युक्तम् । उपपादनं च नैकप्रकारमिति योगविभागः । कुतो नरत्वादिकं प्रतिव्यक्तिभिन्नमित्यत आह तत्तदिति ॥ ॥। तत्तद्धर्मतयेयते यथाहि नरेषूपलभ्यमानेषु तदीयं रूपादिकं प्रतिनियतमुपलभ्यते । तथा नरत्वादिकमपि तत्तन्नियतधर्मतयैवेयते दृश्यते इति प्रत्यक्षमुक्तम् । यद्वा यो ऽनेकाश्रितो धर्मो नासावेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, यथा द्वित्वादि । प्रतीयते च नरत्वादिकमेकैकप्रतीतावतो नानुगतमित्यनुमानमनेन सूचयति । *८,४* किञ्च नरत्वादिकं नानेकानुवृत्तं धर्मत्वाद्रूपादिवत् । अस्याभासोद्धारं करोति नेति ॥ न सर्वधर्म एको ऽस्ति ॥। सर्वधर्मः अनेकवृत्तिधर्मः । तेन धर्मत्वं न भग्नव्याप्तिकमिति शेषः । पक्षधर्मता तु स्फुटैवेति । नन्वनेकत्वसङ्खया तावदनेकाश्रिता । एकैकस्मिन्द्वित्वादेः । शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । नहि द्वित्वादिकमेकैकप्रतीतौ प्रतीयते । नच प्रतियोगिनिरूप्यम् । धर्मितयैवानेकेषामनुभवात् । अतो धर्मत्वहेतोस्तत्रानैकान्त्यमित्यत आह समुदायस्त्विति ॥ ॥। समुदायस्तु भिन्नगः
tatra anayorbheda ityādivākye, bhedadvaye vā / bhojanamityekavacanaṃ yathā tathetyarthaḥ / etena ekavacanena pratīterekārthaviṣayatvānumāne 'naikāntikatvaṃ samudāyaviṣayatvenānyathāsiddhiścetyuktaṃ bhavati / avayavinastvekatve 'pi na kaściddoṣaḥ / ākāśasya svāvayavairabhedavadavayavānāmapyabhedasya aṅgīkṛtatvāt / paṭasya ca yādṛśena tantusamudāyenātyantābhedo 'bhihitaḥ sa eka eva / vyatiṣaktānāṃ tantūnāṃ viśiṣṭākāro hyasau / sa cāgantukatvāttantubhyo bhinnābhinna eva / ekaikena tantunā sarvaiścabhede 'pi bhedasyāpi vidyamānatvānnānyonyābhedaprasaktiriti svayamevohyatāmiti noktam / *7,631* nanvevaṃ tarhi saṃyogāderapyekaikāśritatvaṃ na vaktavyam / ayāvaddravyabhāvitvena bhedābhedābhyāmevoktākṣepasamādhānāditi / satyam / tathāpi vastusthitiriyamuktetyadoṣaḥ / api cājasaṃyoge nāyaṃ samādhiḥ sambhavati / sa eva nāsti pramāṇābhāvāditi cenna / paramāṇoḥ ākāśādisaṃyogāṅgīkārāt / so 'pi paramāṇukarmaja iti cenna / prāgasayogaprasaṅgāt / aṃśabhedānneti cenna / svābhāvikasyānabhyupagamāt / aupādhikasya ca nirākariṣyamāṇatvāt / kiñcākāśamīśvareṇa saṃyujyate dravyatvādghaṭavat / naca mūrtatvamupādhirviśeṣaṇavaiyarthyāt / paricchinnaparimāṇavattvenaivālam / paricchinnatvaviśeṣaṇaṃ tu vyarthameva / ākāśamīśvareṇa na saṃyujyate amūrtatvādrūpavaditi cenna / adravyatvasyopādhitvāditi / *8,1* idānīṃ sāmānyasyaikaikāśritatvamāha nastvādikamiti // naratvādikamapyevaṃ ... evaṃ saṃyogādivadekaikavṛttītyarthaḥ / sāmānyamapīti vaktavye brāhmaṇatvāderayāvaddravyabhāvitvenāpi tatra parihāraḥ sambhavatīti jñāpayituṃ naratvādikamityuktam / upapādanaṃ ca naikaprakāramiti yogavibhāgaḥ / kuto naratvādikaṃ prativyaktibhinnamityata āha tattaditi // ... tattaddharmatayeyate yathāhi nareṣūpalabhyamāneṣu tadīyaṃ rūpādikaṃ pratiniyatamupalabhyate / tathā naratvādikamapi tattanniyatadharmatayaiveyate dṛśyate iti pratyakṣamuktam / yadvā yo 'nekāśrito dharmo nāsāvekaikapratītau pratīyate, yathā dvitvādi / pratīyate ca naratvādikamekaikapratītāvato nānugatamityanumānamanena sūcayati / *8,4* kiñca naratvādikaṃ nānekānuvṛttaṃ dharmatvādrūpādivat / asyābhāsoddhāraṃ karoti neti // na sarvadharma eko 'sti ... sarvadharmaḥ anekavṛttidharmaḥ / tena dharmatvaṃ na bhagnavyāptikamiti śeṣaḥ / pakṣadharmatā tu sphuṭaiveti / nanvanekatvasaṅkhayā tāvadanekāśritā / ekaikasmindvitvādeḥ / śaṅkitumapyaśakyatvāt / nahi dvitvādikamekaikapratītau pratīyate / naca pratiyoginirūpyam / dharmitayaivānekeṣāmanubhavāt / ato dharmatvahetostatrānaikāntyamityata āha samudāyastviti // ... samudāyastu bhinnagaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.