भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा ॥। तयोः प्रकृतिपुरुषयोः भोगिनां पुरुषस्य भोगमभ्युपगच्छतां मते । अयमभिसन्धिस्तेषाम् । प्रकृतिसंयोगो हि पुरुषस्य न केवलं भोगार्थः । किन्नामापवर्गार्थश्च । तत्र विवेकाग्रहसचिवो भोगाय भवति । विवेकग्रहे चापवर्गाय । करोतु नाम पौनःपुन्येन शब्दाद्युपभोगं प्रकृतिः । अनया विवेकख्यातिरकृतेति । कृतविवेकख्यातिस्तु न शब्दाद्युपभोजयति । अविवेकख्यातिनिबन्धनो हि तदुपभोगो, निबन्धनाभावे न भवितुमर्हति । तच्चोक्तम्"दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको, दृष्टाहमित्युपरमत्यन्ता । सति संयोगो ऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य इति । तथा"रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्तात् । पुरुषस्य तथाऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिःऽ; इति । नच निवृत्तापि पुनः प्रवत्स्यर्तीति शङ्कनीयम् । प्रयोजनाभावात् । उक्तं च"प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । तस्यापि स्वेनैव निवृत्तेः । *७,५६* ननु च येषां मते पुरुषस्य भोग एव नास्ति तेषां कथं मोक्षः । बन्धाभावात् । तथाच योगानुशासनवैयर्थ्यमित्यत आह स एवेति ॥ ॥। स एवाभोगवादिनाम् स भेदग्रह एव मुक्तिरुद्धिष्या । भेदाग्रहनिबन्धनो भ्रम एव हि बन्धः । स च भेदग्रहे सति निवर्तते सैव मुक्तिः । न त्वपरास्तीत्यतः स एवेत्युक्तम् । न पुनर्भेदग्रह एव मुक्तिः । तस्यापि निवर्तनीयत्वात् । नापि विवेकख्यातिमित्युक्तत्वादिति । *७,५७* एवमुपन्यस्तं मतमधुना निरसनीयम् । तत्र सूत्रकृता क्रमविवक्षित्वा"रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्ऽ; इति प्रथमं परपक्षोपालम्भं विधायानन्तरं"प्रवृत्तेश्चऽ; इति स्वपक्षसाधनं विहितम् । भाष्यकारस्तु साधकप्रमाणस्य तत्त्वप्रतिपत्त्यन्तरङ्गत्वेन तदुपन्यासस्य प्राथम्यं परपक्षनिरासाय तस्थैयर्हेतोर्बहिरङ्गत्वेन तदुपन्यास्यानन्तर्यमिति क्रममपि ग्राहयिष्यन् व्यत्ययेन व्याचक्षाणः प्रवृत्तेश्चेति सूत्रस्य पातनिकार्थमाह ईशस्येति ॥ ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि
bhogināṃ muktiruddiṣṭā ... tayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ bhogināṃ puruṣasya bhogamabhyupagacchatāṃ mate / ayamabhisandhisteṣām / prakṛtisaṃyogo hi puruṣasya na kevalaṃ bhogārthaḥ / kinnāmāpavargārthaśca / tatra vivekāgrahasacivo bhogāya bhavati / vivekagrahe cāpavargāya / karotu nāma paunaḥpunyena śabdādyupabhogaṃ prakṛtiḥ / anayā vivekakhyātirakṛteti / kṛtavivekakhyātistu na śabdādyupabhojayati / avivekakhyātinibandhano hi tadupabhogo, nibandhanābhāve na bhavitumarhati / taccoktam"dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko, dṛṣṭāhamityuparamatyantā / sati saṃyogo 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya iti / tathā"raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt / puruṣasya tathā'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ'; iti / naca nivṛttāpi punaḥ pravatsyartīti śaṅkanīyam / prayojanābhāvāt / uktaṃ ca"prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati / tasyāpi svenaiva nivṛtteḥ / *7,56* nanu ca yeṣāṃ mate puruṣasya bhoga eva nāsti teṣāṃ kathaṃ mokṣaḥ / bandhābhāvāt / tathāca yogānuśāsanavaiyarthyamityata āha sa eveti // ... sa evābhogavādinām sa bhedagraha eva muktiruddhiṣyā / bhedāgrahanibandhano bhrama eva hi bandhaḥ / sa ca bhedagrahe sati nivartate saiva muktiḥ / na tvaparāstītyataḥ sa evetyuktam / na punarbhedagraha eva muktiḥ / tasyāpi nivartanīyatvāt / nāpi vivekakhyātimityuktatvāditi / *7,57* evamupanyastaṃ matamadhunā nirasanīyam / tatra sūtrakṛtā kramavivakṣitvā"racanānupapatteśca nānumānam'; iti prathamaṃ parapakṣopālambhaṃ vidhāyānantaraṃ"pravṛtteśca'; iti svapakṣasādhanaṃ vihitam / bhāṣyakārastu sādhakapramāṇasya tattvapratipattyantaraṅgatvena tadupanyāsasya prāthamyaṃ parapakṣanirāsāya tasthaiyarhetorbahiraṅgatvena tadupanyāsyānantaryamiti kramamapi grāhayiṣyan vyatyayena vyācakṣāṇaḥ pravṛtteśceti sūtrasya pātanikārthamāha īśasyeti // īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.