तदात्मकस्योपादानस्याभावादिति ब्रूमः । अन्यथा सत उत्पत्तावात्मापि कुतो नोत्पद्यत इति समानम् । *७,६९* य(द)द्यपि कार्येण कारणं सम्बद्धं तदुपजनयति उतासम्बद्धमेवेति पृष्टम् । तत्र कारणशब्देनोपादानं वा विवक्षितं निमित्तं वा । आद्ये जनयतीत्येव नेष्यते । किन्तु निमित्तकारणानि तत् कार्यतां नयन्ति । द्वितीये तु कार्याकारेणासम्बद्धं कारणाकारेण सम्बद्धमित्युत्तरम् । अत एव नातिप्रसङ्गः । शक्तिश्च कारणानां सदसद्विषया । अन्यथा निर्विषयत्वापातात् । नहि सत् कर्तुं शक्यं भवति । *७,७०* यच्च तन्तुपटयोरभेदानुमानं तत्राभेदमात्रसाधने सिद्धसाध(नम्)नत्वम् । भेदाभेदाङ्गीकारात् । अत्यन्ताभेदसाधने तन्तुधर्मत्वं तावदसिद्धम् । नहि स्वयमेव स्वस्य धर्मो भवति । नहि उपचारो ऽनुमानप्रवृत्तेरङ्गम् । अतिप्रसङ्गात् । कथं च तन्तुधर्मत्वं पटस्य । तन्तुविशेषणत्वमिति चेन्न । पुरुषादिविशेषणे दण्डादौ व्यभिचारात् । तदाश्रितत्वमिति चेन्न । अभेदेनासिद्धिप्रसङ्गात् । कुण्डबदरादौ व्यभिचाराच्च । तदात्मकत्वमिति चेन्न । साध्यविशिष्टत्वापत्तेः । अभेदेन भेदाभावः साध्यत इति चेन्न । भेदाभावातिरिक्तस्याभेदस्य अनभ्युपगमात् । अभ्युपगमो ऽपि बाधात् । एवमुपादानोपादेयभावो ऽप्यसिद्ध एव । नहि स्वयमेवोपादनमुपादेयं चेति युक्तम् । करणत्वकर्मत्वयोर्भेदनियतत्वात् । संयोगाप्राप्त्यभावश्चात्यन्तभेदाभावादुपपत्स्यते । गुरुत्वान्तरकार्यादर्शनं चाभेदाङ्गीकारेण भविष्यति । *७,७३* एतेन कार्यत्वमभूत्वाभावित्वं चेदसिद्धमस्माकम् । अभिव्यक्तिधर्मकत्वं चेद्युष्माकमिति च निरस्तम् । तदिदमुक्तम् केन वार्यत इति ॥ तदेवं पटाद्युत्पत्तौ चेतनस्य कुविन्दादेः प्रवृत्तेरुपलम्भात्तद्दृष्टान्तेन महदाद्युत्पत्तेरपि चेतनेच्छाधीनत्वमित्येवं स्वपक्षं प्रसाध्य परपक्षनिरासार्थं रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति सूत्रं व्याख्यातुं पीठमारचयति नचेति ॥ नच काचित् प्रमोक्तार्थे ॥। न केवलमस्मन्मते प्रमाणसद्भावः । किन्तु साङ्खयोक्तार्थे प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वे किमपि प्रमाणं नास्ति । तथाहि । किमत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यादुत आगमो ऽथवानुमानं वा । नाद्यः । तद्धयस्मदादीनां वा योगिनां वा । न प्रथमः । अस्यार्थस्यातीन्द्रियत्वात् । न द्वितीयः । असिद्धेः । नहि एवं योगिनः पश्यन्तीत्यस्माकं प्रमाणमस्ति । नाप्यागमः । स ह्यपौरुषेयः पौरुषेयो वा स्यात् । नाद्य इत्याह श्रुतिरेवेति ॥ *७,७५* ॥। श्रुतिरेव प्रमा हि नः श्रुतिर्नो ऽस्माकमेव मते प्रमा हि । सर्वाऽपि हि श्रुतिरीश्वरमेव स्वातन्त्र्येण सकलजगत्कारणं सर्वज्ञं सर्वशक्तिं प्रतिपादयति । प्रधानं च तदायत्तसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिमत्तदधिष्ठितं जगदुपादानमात्रमिति । तथाहि । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ; । "यो योनिमधितिष्ठत्येकःऽ; इत्यादि । तथाच श्रुतिः परस्य प्रतिपक्षभूतैव । पौरुषेयो ऽपि किं स्मृतीतिहासपुराणलक्षणः । उत साङ्खयाचार्यप्रणीतः । नाद्यः । तस्याप्यस्मन्मतानुसारित्वात् । "प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास भगवान्सृष्टयर्थं जगतो विभुःऽ; इत्यादिवचनात् । न द्वितीयः । तत्प्राण्यस्यासम्मतेः । आप्तोक्तत्वेन तत्प्रामाण्यसिद्धिरिति चेत्तत्राह आप्तत्वमिति ॥ आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते
tadātmakasyopādānasyābhāvāditi brūmaḥ / anyathā sata utpattāvātmāpi kuto notpadyata iti samānam / *7,69* ya(da)dyapi kāryeṇa kāraṇaṃ sambaddhaṃ tadupajanayati utāsambaddhameveti pṛṣṭam / tatra kāraṇaśabdenopādānaṃ vā vivakṣitaṃ nimittaṃ vā / ādye janayatītyeva neṣyate / kintu nimittakāraṇāni tat kāryatāṃ nayanti / dvitīye tu kāryākāreṇāsambaddhaṃ kāraṇākāreṇa sambaddhamityuttaram / ata eva nātiprasaṅgaḥ / śaktiśca kāraṇānāṃ sadasadviṣayā / anyathā nirviṣayatvāpātāt / nahi sat kartuṃ śakyaṃ bhavati / *7,70* yacca tantupaṭayorabhedānumānaṃ tatrābhedamātrasādhane siddhasādha(nam)natvam / bhedābhedāṅgīkārāt / atyantābhedasādhane tantudharmatvaṃ tāvadasiddham / nahi svayameva svasya dharmo bhavati / nahi upacāro 'numānapravṛtteraṅgam / atiprasaṅgāt / kathaṃ ca tantudharmatvaṃ paṭasya / tantuviśeṣaṇatvamiti cenna / puruṣādiviśeṣaṇe daṇḍādau vyabhicārāt / tadāśritatvamiti cenna / abhedenāsiddhiprasaṅgāt / kuṇḍabadarādau vyabhicārācca / tadātmakatvamiti cenna / sādhyaviśiṣṭatvāpatteḥ / abhedena bhedābhāvaḥ sādhyata iti cenna / bhedābhāvātiriktasyābhedasya anabhyupagamāt / abhyupagamo 'pi bādhāt / evamupādānopādeyabhāvo 'pyasiddha eva / nahi svayamevopādanamupādeyaṃ ceti yuktam / karaṇatvakarmatvayorbhedaniyatatvāt / saṃyogāprāptyabhāvaścātyantabhedābhāvādupapatsyate / gurutvāntarakāryādarśanaṃ cābhedāṅgīkāreṇa bhaviṣyati / *7,73* etena kāryatvamabhūtvābhāvitvaṃ cedasiddhamasmākam / abhivyaktidharmakatvaṃ cedyuṣmākamiti ca nirastam / tadidamuktam kena vāryata iti // tadevaṃ paṭādyutpattau cetanasya kuvindādeḥ pravṛtterupalambhāttaddṛṣṭāntena mahadādyutpatterapi cetanecchādhīnatvamityevaṃ svapakṣaṃ prasādhya parapakṣanirāsārthaṃ racanānupapatteśca nānumānamiti sūtraṃ vyākhyātuṃ pīṭhamāracayati naceti // naca kācit pramoktārthe ... na kevalamasmanmate pramāṇasadbhāvaḥ / kintu sāṅkhayoktārthe pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatve kimapi pramāṇaṃ nāsti / tathāhi / kimatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāduta āgamo 'thavānumānaṃ vā / nādyaḥ / taddhayasmadādīnāṃ vā yogināṃ vā / na prathamaḥ / asyārthasyātīndriyatvāt / na dvitīyaḥ / asiddheḥ / nahi evaṃ yoginaḥ paśyantītyasmākaṃ pramāṇamasti / nāpyāgamaḥ / sa hyapauruṣeyaḥ pauruṣeyo vā syāt / nādya ityāha śrutireveti // *7,75* ... śrutireva pramā hi naḥ śrutirno 'smākameva mate pramā hi / sarvā'pi hi śrutirīśvarameva svātantryeṇa sakalajagatkāraṇaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ pratipādayati / pradhānaṃ ca tadāyattasattāpratītipravṛttimattadadhiṣṭhitaṃ jagadupādānamātramiti / tathāhi / "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; / "yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādi / tathāca śrutiḥ parasya pratipakṣabhūtaiva / pauruṣeyo 'pi kiṃ smṛtītihāsapurāṇalakṣaṇaḥ / uta sāṅkhayācāryapraṇītaḥ / nādyaḥ / tasyāpyasmanmatānusāritvāt / "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśya puruṣottamaḥ / kṣobhayāmāsa bhagavānsṛṣṭayarthaṃ jagato vibhuḥ'; ityādivacanāt / na dvitīyaḥ / tatprāṇyasyāsammateḥ / āptoktatvena tatprāmāṇyasiddhiriti cettatrāha āptatvamiti // āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.