यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाङ्गानि ततो विभज्यन्ते । तस्मिन्नेवाव्यक्तीभवन्ति । एवं कारणान्मृत्पिण्डाद्धेमपिण्डाद्वा कार्याणि घटमुकुटादीनि विभज्यन्ते । सन्त्येव च पृथिव्यादीनि कारणात्तन्मात्रात् । सन्त्येव च तन्मात्राण्यहङ्कारात् । सन्नेव चाहङ्कारो महतः । सदेव च महत्परमाव्यक्तादिति । सो ऽयं कारणात्परमाव्यक्तात्पारम्पर्येण विश्वस्य कार्यस्य विभागः प्रतिसर्गे । मृत्पिण्डं हेमपिण्डं वा घटमुकुटादयो विशन्तो ऽव्यक्तीभवन्तीति तत्कारणरूपमेवानभिव्यक्तघटमुकुटादिकार्यमपेक्ष्याव्यक्तं भवति । एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः स्वापेक्षया तन्मात्रमव्यक्तयन्ति । एवं तन्मात्राण्यहङ्कारं विशन्त्यहङ्कारमव्यक्तयन्ति । एवमहङ्कारो महान्तमाविशन्महान्तमव्यक्तयति । महान्प्रकृतिं स्वकारणं विशति । प्रकृतेस्तु न क्वचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणामव्यक्तमेव । सो ऽयमविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य नानारूपस्य कार्यस्य । तस्मात्कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभागाभ्यामव्यक्तं कारणमस्तीति । *७,८४* इतश्च, शक्तितः प्रवृत्तेः । कारणशक्तितो हि कार्यं प्रवर्तते । अशक्तात्कारणात्कार्यस्यानुत्पत्तेः । शक्तिश्च कारणगता न कार्यस्याव्यक्तत्वादन्या । अस्तु तर्हि महत एव परमाव्यक्तत्वमित्यत उक्तं भेदानां परिमाणादिति । महदादीनामव्यापकत्वादव्यक्तकारणकत्वं घटादिवदित्यर्थः । इतश्च, समन्वयात् । सुखदुःखभोगसमन्वितानि हि कार्याणि । यानि च यदूपमनुगतानि तानि तत्स्वभावाव्यक्तकानि । यथा मृद्धेमरूपमनुगता घटमुकुटादयो मृद्धेमपिण्डाव्यक्तकाः । तस्मादस्ति सुखदुःखमहोहात्मकानां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थाव्यक्तं भेदानामिति । *७,८९* यद्यप्येतान्यनुमानान्यव्यक्तस्वरूपं साधयन्ति । तथापि महदादिकारणतयैव तदेतैः सिद्धयतीति । अत्र वक्तव्यम् । किमेतैरनुमानैर्जगदुपादानतामात्रेणाव्यक्तं सिद्धयति, उत स्वातन्त्र्येणा(पीति)पि । आद्ये सिद्धसाधनम् । अस्माभिरपि विश्वोपादानस्य प्रधानस्याभ्युपगतत्वात् । "शरीररूपकःऽ; इति ह्युक्तम् । द्वितीयं निराकर्तुं सूत्रम् । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति । तद्वयाचष्टे इदमिति ॥ इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् । इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत्
yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni tato vibhajyante / tasminnevāvyaktībhavanti / evaṃ kāraṇānmṛtpiṇḍāddhemapiṇḍādvā kāryāṇi ghaṭamukuṭādīni vibhajyante / santyeva ca pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrāt / santyeva ca tanmātrāṇyahaṅkārāt / sanneva cāhaṅkāro mahataḥ / sadeva ca mahatparamāvyaktāditi / so 'yaṃ kāraṇātparamāvyaktātpāramparyeṇa viśvasya kāryasya vibhāgaḥ pratisarge / mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā ghaṭamukuṭādayo viśanto 'vyaktībhavantīti tatkāraṇarūpamevānabhivyaktaghaṭamukuṭādikāryamapekṣyāvyaktaṃ bhavati / evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātramavyaktayanti / evaṃ tanmātrāṇyahaṅkāraṃ viśantyahaṅkāramavyaktayanti / evamahaṅkāro mahāntamāviśanmahāntamavyaktayati / mahānprakṛtiṃ svakāraṇaṃ viśati / prakṛtestu na kvacinniveśa iti sā sarvakāryāṇāmavyaktameva / so 'yamavibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya nānārūpasya kāryasya / tasmātkāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhāgābhyāmavyaktaṃ kāraṇamastīti / *7,84* itaśca, śaktitaḥ pravṛtteḥ / kāraṇaśaktito hi kāryaṃ pravartate / aśaktātkāraṇātkāryasyānutpatteḥ / śaktiśca kāraṇagatā na kāryasyāvyaktatvādanyā / astu tarhi mahata eva paramāvyaktatvamityata uktaṃ bhedānāṃ parimāṇāditi / mahadādīnāmavyāpakatvādavyaktakāraṇakatvaṃ ghaṭādivadityarthaḥ / itaśca, samanvayāt / sukhaduḥkhabhogasamanvitāni hi kāryāṇi / yāni ca yadūpamanugatāni tāni tatsvabhāvāvyaktakāni / yathā mṛddhemarūpamanugatā ghaṭamukuṭādayo mṛddhemapiṇḍāvyaktakāḥ / tasmādasti sukhaduḥkhamahohātmakānāṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāvyaktaṃ bhedānāmiti / *7,89* yadyapyetānyanumānānyavyaktasvarūpaṃ sādhayanti / tathāpi mahadādikāraṇatayaiva tadetaiḥ siddhayatīti / atra vaktavyam / kimetairanumānairjagadupādānatāmātreṇāvyaktaṃ siddhayati, uta svātantryeṇā(pīti)pi / ādye siddhasādhanam / asmābhirapi viśvopādānasya pradhānasyābhyupagatatvāt / "śarīrarūpakaḥ'; iti hyuktam / dvitīyaṃ nirākartuṃ sūtram / racanānupapatteśca nānumānamiti / tadvayācaṣṭe idamiti // idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat / ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.