मोक्षं ॥। अरूपेति । सन्तन्यमानं ज्ञानमेवात्मा तस्य विषयोपप्लवः संसारः । अरूपा निर्विषया या ज्ञानसन्ततिस्तामेवे मोक्षमाहुर्नान्यमित्यतो न पञ्चस्कन्धप्रक्रियाभङ्ग इति । *८,१७५* एवं वैभाषिकसौत्रान्तिकयोः साधारणं मतमुपन्यस्यावान्तरभेदं तु निराकरणप्रस्ताव एव विवक्षुर्यत्तावदुक्तं परमाणुसमुदाय एव गोघटादिप्रपञ्चो न त्ववयवी कश्चिदस्तीति तन्निराकर्तुं समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिरिति सूत्रं व्याचष्टे स इति ॥ ॥। स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते यो ऽयं गोघटादिबुद्धिविषयत्वेनाभ्युपगतः समुदायः स किमेकपरमाणुहेतुकः, किंवा अनेकपरमाणुहेतुकः । नाद्यः । एकस्मात्परमाणोः समुदायोत्पादानुपपत्तेः । न ह्येकैकस्मिंस्तरौ तरुसमुदायबुद्धिः कस्यापि विद्यते । समुदायकल्पनं वानर्थकमापद्येत । महत्त्वैन्द्रियकत्वयोरसमर्थितत्वात् । अनेन अपिशब्दलब्धो ऽर्थो दर्शितः । द्वितीयं निराकरोति नेति ॥ नोभयोश्चो ॥। उभयग्रहणमनेकमात्रोपलक्षणम् । सकाशादिति शेषः । चशब्देन समुदायो युज्यत इत्यनुकृष्टते । कुतो न युज्यत इति चेत् । अनेकहेतुकत्वे ऽपि किमसमुदितानेकहेतुको ऽथ समुदितानेकहेतुक इति वक्तव्यम् । आद्ये सर्वत्र(त्रापि)गोघटादिबुद्धिप्रसक्तिः । असमुदितपरमाणूनां सर्वत्र भावात् । समुदायस्य च तन्मात्रहेतुकत्वात् । समुदायाङ्गीकारवैयथ्यर्प्रसङ्गश्च । द्वितीयानुपपत्तौ हेतुमाह उभयत्वमिति ॥ ॥। श्चोभयत्वं यत् समुदायव्यपेक्षया
mokṣaṃ ... arūpeti / santanyamānaṃ jñānamevātmā tasya viṣayopaplavaḥ saṃsāraḥ / arūpā nirviṣayā yā jñānasantatistāmeve mokṣamāhurnānyamityato na pañcaskandhaprakriyābhaṅga iti / *8,175* evaṃ vaibhāṣikasautrāntikayoḥ sādhāraṇaṃ matamupanyasyāvāntarabhedaṃ tu nirākaraṇaprastāva eva vivakṣuryattāvaduktaṃ paramāṇusamudāya eva goghaṭādiprapañco na tvavayavī kaścidastīti tannirākartuṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiriti sūtraṃ vyācaṣṭe sa iti // ... sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate yo 'yaṃ goghaṭādibuddhiviṣayatvenābhyupagataḥ samudāyaḥ sa kimekaparamāṇuhetukaḥ, kiṃvā anekaparamāṇuhetukaḥ / nādyaḥ / ekasmātparamāṇoḥ samudāyotpādānupapatteḥ / na hyekaikasmiṃstarau tarusamudāyabuddhiḥ kasyāpi vidyate / samudāyakalpanaṃ vānarthakamāpadyeta / mahattvaindriyakatvayorasamarthitatvāt / anena apiśabdalabdho 'rtho darśitaḥ / dvitīyaṃ nirākaroti neti // nobhayośco ... ubhayagrahaṇamanekamātropalakṣaṇam / sakāśāditi śeṣaḥ / caśabdena samudāyo yujyata ityanukṛṣṭate / kuto na yujyata iti cet / anekahetukatve 'pi kimasamuditānekahetuko 'tha samuditānekahetuka iti vaktavyam / ādye sarvatra(trāpi)goghaṭādibuddhiprasaktiḥ / asamuditaparamāṇūnāṃ sarvatra bhāvāt / samudāyasya ca tanmātrahetukatvāt / samudāyāṅgīkāravaiyathyarprasaṅgaśca / dvitīyānupapattau hetumāha ubhayatvamiti // ... ścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.