तर्हीति शेषः । सर्वशो ऽपि कार्याणामिति सम्बन्धः । अत्र कार्यग्रहणं परमतानुसारेण । कारणस्य विसदृशकायर्जननस्वभावतायामाकपालभावात्सर्वेष्वपि घटक्षणेषु घटाकारता न स्यात् । किन्तु घटक्षणाद्गजक्षणस्ततो गर्दभक्षण उत्पद्यते । तथा नीलक्षणात्पीतक्षणस्ततः कपोतक्षणो जायेत । नीलानुवृत्तिस्तु न स्यादिति । *८,१९०* अस्तु तर्ह्युभयस्वभावं कारणमिति तृतीयः पक्ष इति चेन्न । विरोधेनैकस्याप्यजननप्रसङ्गात् । अविरोधे त्वाह अत इति ॥ अतो ऽनियत्या यत्किञ्चिद् यस्य कस्यापि कारणम् प्रकृतपक्षद्वयं समाहृत्यात इति परामृशति । अनियत्या घटो घटस्यैव नीलोनीलस्यैवेति नियतिं विना । यत्किञ्चित् घटादिकं नीलादिकं वा । यस्य कस्यापि घटादेरघटादेर्नीलादेरनीलादेश्च । कारणं स्यात् । घटक्षणस्योभयविधकार्यजननस्वभावत्वे ऽसौ तदुभयं जनयेत् । तथा चोपलभ्येतेति यावत् । केचिदिदं वाक्यं पूर्ववाक्यशेषतया व्याचक्षते । सर्वशो ऽपि कार्याणां समानरूपत्वं न स्यात् । किन्तु विसदृशकार्यजननस्वभावत्वाद्घटादिकं गजादेः कारणं स्यादिति । न चतुर्थः । अर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्राप्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वमिति (हि)सौगताः । ननु च कार्यजननमात्रं वस्तुनः स्वभाव इत्यङ्गीकुर्मो न तूक्तेषु कमपि पक्षमित्यत आह अत इति ॥ बुद्धिस्थमिमं कल्पमत इति परामृशति । अतिप्रसङ्गस्तु न तिरोहितः । *८,१९२* स्यादेतत् । यथा भवन्मते प्रमाजननस्वभावत्वे ऽपीन्द्रियादेर्देषसहकारिवशादप्रमाजननम्, तथा कारणस्य सदृशकार्यजनकत्वे ऽप्यदृष्टादिसहकारिसामर्थ्यात्कदाचिद्विसदृशकार्यजननं भविष्यति । यद्वा यथा साङ्खयानामिन्द्रियादीनि प्रमाप्रमाजननस्वभावानि । तत्राप्रमाप्रतिपक्षाणां गुणानामुपनिपाते प्रमामेवोपजनयन्ति, प्रमाप्रतिपक्षाणां दोषाणामुपनिपाते त्वप्रमाम्, तथा कारणस्योभयस्वभावत्वे ऽप्यदृष्टादिवशात्तदन्यतरजन्मोपपत्स्यते । अथवा यथा नैयायिकादीनामिन्द्रियादीनि ज्ञानमात्रजननस्वभावानि । गुणादिसहकार्युपनिपातेन प्रमाद्यु(त्प)पपत्तिः, तथा कारणं कार्यजननस्वभावमेव । अदृष्टादिसहकारिसमवधानात् (तु) तत्सदृशं विसदृशं वा जनयिष्यतीत्यत आह अदृष्टमपीति ॥ अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः
tarhīti śeṣaḥ / sarvaśo 'pi kāryāṇāmiti sambandhaḥ / atra kāryagrahaṇaṃ paramatānusāreṇa / kāraṇasya visadṛśakāyarjananasvabhāvatāyāmākapālabhāvātsarveṣvapi ghaṭakṣaṇeṣu ghaṭākāratā na syāt / kintu ghaṭakṣaṇādgajakṣaṇastato gardabhakṣaṇa utpadyate / tathā nīlakṣaṇātpītakṣaṇastataḥ kapotakṣaṇo jāyeta / nīlānuvṛttistu na syāditi / *8,190* astu tarhyubhayasvabhāvaṃ kāraṇamiti tṛtīyaḥ pakṣa iti cenna / virodhenaikasyāpyajananaprasaṅgāt / avirodhe tvāha ata iti // ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam prakṛtapakṣadvayaṃ samāhṛtyāta iti parāmṛśati / aniyatyā ghaṭo ghaṭasyaiva nīlonīlasyaiveti niyatiṃ vinā / yatkiñcit ghaṭādikaṃ nīlādikaṃ vā / yasya kasyāpi ghaṭāderaghaṭādernīlāderanīlādeśca / kāraṇaṃ syāt / ghaṭakṣaṇasyobhayavidhakāryajananasvabhāvatve 'sau tadubhayaṃ janayet / tathā copalabhyeteti yāvat / kecididaṃ vākyaṃ pūrvavākyaśeṣatayā vyācakṣate / sarvaśo 'pi kāryāṇāṃ samānarūpatvaṃ na syāt / kintu visadṛśakāryajananasvabhāvatvādghaṭādikaṃ gajādeḥ kāraṇaṃ syāditi / na caturthaḥ / arthakriyārahitasyāsattvaprāpteḥ / arthakriyākāritvaṃ sattvamiti (hi)saugatāḥ / nanu ca kāryajananamātraṃ vastunaḥ svabhāva ityaṅgīkurmo na tūkteṣu kamapi pakṣamityata āha ata iti // buddhisthamimaṃ kalpamata iti parāmṛśati / atiprasaṅgastu na tirohitaḥ / *8,192* syādetat / yathā bhavanmate pramājananasvabhāvatve 'pīndriyāderdeṣasahakārivaśādapramājananam, tathā kāraṇasya sadṛśakāryajanakatve 'pyadṛṣṭādisahakārisāmarthyātkadācidvisadṛśakāryajananaṃ bhaviṣyati / yadvā yathā sāṅkhayānāmindriyādīni pramāpramājananasvabhāvāni / tatrāpramāpratipakṣāṇāṃ guṇānāmupanipāte pramāmevopajanayanti, pramāpratipakṣāṇāṃ doṣāṇāmupanipāte tvapramām, tathā kāraṇasyobhayasvabhāvatve 'pyadṛṣṭādivaśāttadanyatarajanmopapatsyate / athavā yathā naiyāyikādīnāmindriyādīni jñānamātrajananasvabhāvāni / guṇādisahakāryupanipātena pramādyu(tpa)papattiḥ, tathā kāraṇaṃ kāryajananasvabhāvameva / adṛṣṭādisahakārisamavadhānāt (tu) tatsadṛśaṃ visadṛśaṃ vā janayiṣyatītyata āha adṛṣṭamapīti // adṛṣṭamapi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.