अयमत्रोत्तरक्रमः । नीलादेरर्थस्याप्रत्यक्षत्वं न वक्तुं शक्यते । नीलादिप्रतीतेरपरोक्षतायाः साक्षिसिद्धत्वात् । इन्द्रियव्यापारभावभावित्वेनानुमानसिद्धत्वाच्च । अथ मतम् । येनार्थेन यज्ज्ञानं जायते तत् तदाकारं भवति । तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशतया स्वगतं नीलाद्याकारमपि साक्षात्कुरुते । अतो ऽपरोक्षतयोपलभ्यमानस्य नीलाद्याकारनिकरस्य बुद्धिगतत्वान्न कश्चिद्दोष इति । अत्रेदमुपतिष्ठते । यदपरोक्षतयावभासमानं नीलाद्याकारचक्रं बुद्धेर्भेदेन सर्वदा सर्वप्रमाणसिद्धम् । तस्य कथं नु बुद्धित्वमङ्गीक्रियते । बहिर्मुखतयेदन्तेन ह्ययं नीलाद्याकारो ऽपरोक्षमवभासते । न जात्वन्तर्मुखतयाहं नीलमिति । तथा नीलापरोक्षज्ञानसमनन्तरं नीलार्थी नियमेन बहिः प्रवर्तते । तेनानुमीयते ऽनेन बहिरर्थ एव साक्षात्कृत इति । न ह्यन्यत्र ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्तिरिति युज्यते । अतिप्रसङ्गात् । मध्ये ऽनुमानं तु निरसिष्यते । एवमाप्तो ऽपि किमपरोक्षतया पश्यसीति पृष्टो ऽङ्गुलिं प्रसार्येदमिति बाह्यमेव ब्रवीत्यतस्त्रिभिरपि प्रमाणैरपरोक्षतयावभासमानस्य नीलाद्याकारस्य बुद्धितो भेद एवावसीयते । न चेदं सर्वं भ्रान्तम् । कदाप्यन्यथाप्रतीत्यभावात् । विनैव बाधकेन भ्रान्तित्वाभ्युपगमे ऽतिप्रसङ्गात् । अतो ऽपरोक्षतयावभासमानो नीलाद्याकारो बाह्य एव, नतु बुद्धिगत इति । *८,२५१* किञ्च बाह्यार्थस्याप्रत्यक्षत्वे तदसिद्धिरेव स्यात् । प्रमाणाभावात् । तथाच बाह्यार्थाभ्युपगमो रिक्तः स्यादित्याह विश्वमिति ॥ ॥। विश्वमन्यच्च किम्प्रमम्
ayamatrottarakramaḥ / nīlāderarthasyāpratyakṣatvaṃ na vaktuṃ śakyate / nīlādipratīteraparokṣatāyāḥ sākṣisiddhatvāt / indriyavyāpārabhāvabhāvitvenānumānasiddhatvācca / atha matam / yenārthena yajjñānaṃ jāyate tat tadākāraṃ bhavati / tacca jñānaṃ svaprakāśatayā svagataṃ nīlādyākāramapi sākṣātkurute / ato 'parokṣatayopalabhyamānasya nīlādyākāranikarasya buddhigatatvānna kaściddoṣa iti / atredamupatiṣṭhate / yadaparokṣatayāvabhāsamānaṃ nīlādyākāracakraṃ buddherbhedena sarvadā sarvapramāṇasiddham / tasya kathaṃ nu buddhitvamaṅgīkriyate / bahirmukhatayedantena hyayaṃ nīlādyākāro 'parokṣamavabhāsate / na jātvantarmukhatayāhaṃ nīlamiti / tathā nīlāparokṣajñānasamanantaraṃ nīlārthī niyamena bahiḥ pravartate / tenānumīyate 'nena bahirartha eva sākṣātkṛta iti / na hyanyatra jñānamanyatra pravṛttiriti yujyate / atiprasaṅgāt / madhye 'numānaṃ tu nirasiṣyate / evamāpto 'pi kimaparokṣatayā paśyasīti pṛṣṭo 'ṅguliṃ prasāryedamiti bāhyameva bravītyatastribhirapi pramāṇairaparokṣatayāvabhāsamānasya nīlādyākārasya buddhito bheda evāvasīyate / na cedaṃ sarvaṃ bhrāntam / kadāpyanyathāpratītyabhāvāt / vinaiva bādhakena bhrāntitvābhyupagame 'tiprasaṅgāt / ato 'parokṣatayāvabhāsamāno nīlādyākāro bāhya eva, natu buddhigata iti / *8,251* kiñca bāhyārthasyāpratyakṣatve tadasiddhireva syāt / pramāṇābhāvāt / tathāca bāhyārthābhyupagamo riktaḥ syādityāha viśvamiti // ... viśvamanyacca kimpramam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.