सेच्छं चेदङ्गीकृतं तदा तदचेतनं किं चेतनमेवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अचेतनमपि प्रधानं स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिमदस्त्विति वदताचेतनमिच्छावदस्त्वित्युक्तं स्यात् । स्वेच्छानुसारित्वस्य स्वातन्त्र्यशब्दार्थतया सर्वसम्मतत्वात् । अचेतनस्येच्छावत्त्वमङ्गीकुर्वाणेन चेतनत्वमप्यङ्गीकर्तव्यं स्यात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिच्छायाः स्वसमानाश्रयचैतन्यकार्यत्वावधारणात् । कार्याङ्गीकारे कारणानङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । अचेतनं चेतनमिति च स्फुटा व्याहतिरिति । एतेनैतदपि निरस्तम् । अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यं च यदि परस्परव्याहतं तर्ह्यचेतनत्वेन स्वतन्त्रप्रवृत्तिराहित्यसाधने साध्याविशिष्टतादोषः स्यादिति । नह्यस्माभिरचेतनत्वस्वातन्त्र्ययोः वन्ध्या अपत्यवतीतिवत्साक्षाद्विरोधो ऽभिहितः । किन्तु स्वातन्त्र्यबलेन चैतन्यं परेणाङ्गी(कार्य)कारयित्वा अनेनैव स्वातन्त्र्याङ्गीकारे ऽचेतनत्वानुपपत्तिरिति बाधकं चोक्तं भवति । *७,१०३* एवमचेतनस्य स्वातन्त्र्याङ्गीकारे स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणविरोधमप्युपपादयति इच्छामीति ॥ इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः । अचेतनेच्छापगता ॥। हिशब्देनास्यानुमानस्य विश्वजनप्रसिद्धत्वं सूचयति । एवशब्दस्यापगतैवैत्यन्वयः । निजानुभवः साक्ष्यनुभवः । अहमिच्छामीति तावदिच्छा आत्मसम्बन्धिनी साक्षिणानुभूयते । नच सा द्विकर्तृका सम्भवति । क्वाप्येकस्य व्यापारस्य द्विकर्तृकत्वानुपलम्भात् । ततश्चाचेतनस्येच्छाङ्गीकृता(वैतद)चे(त्त)दनुभवविरोधादचेतनस्येच्छापगता नास्तीति यावत् । इच्छाभावे च स्वेच्छानुसारित्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं दूरोत्सारितमिति भावः । *७,१०४* ननु नवमस्त्यनुभवः किन्त्वहमिच्छा(मीच्छा)मीति व्यवहारमात्रम् । तस्यापि निमित्तं भेदाग्रहः । आत्मा हि नित्यो निर्विकारश्चैतन्यमात्रवपुर्न तस्येच्छादिकर्तृत्वमागन्तुकं सम्भवति । किन्त्वन्तःकरणस्यैव प्रसवधर्मत्वात् । तयोश्चात्मान्तःकरणयोर्भेदाग्रहादितरेतरधर्मव्यवहारः प्रवर्तते । भेदाग्रहे च निमित्तं सन्निधानम् । यथोक्तम् । "तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनःऽ; इति । अतो ऽनुभवबलाच्चेतनस्यैवेच्छावत्त्वं नाचेतनस्येत्ययुक्तमित्यत आह यदीति ॥ ॥। यदि भेदाग्रहो ऽत्र च
secchaṃ cedaṅgīkṛtaṃ tadā tadacetanaṃ kiṃ cetanamevetyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / acetanamapi pradhānaṃ svātantryeṇa pravṛttimadastviti vadatācetanamicchāvadastvityuktaṃ syāt / svecchānusāritvasya svātantryaśabdārthatayā sarvasammatatvāt / acetanasyecchāvattvamaṅgīkurvāṇena cetanatvamapyaṅgīkartavyaṃ syāt / anvayavyatirekābhyāmicchāyāḥ svasamānāśrayacaitanyakāryatvāvadhāraṇāt / kāryāṅgīkāre kāraṇānaṅgīkārasyānucitatvāt / acetanaṃ cetanamiti ca sphuṭā vyāhatiriti / etenaitadapi nirastam / acetanatvaṃ svātantryaṃ ca yadi parasparavyāhataṃ tarhyacetanatvena svatantrapravṛttirāhityasādhane sādhyāviśiṣṭatādoṣaḥ syāditi / nahyasmābhiracetanatvasvātantryayoḥ vandhyā apatyavatītivatsākṣādvirodho 'bhihitaḥ / kintu svātantryabalena caitanyaṃ pareṇāṅgī(kārya)kārayitvā anenaiva svātantryāṅgīkāre 'cetanatvānupapattiriti bādhakaṃ coktaṃ bhavati / *7,103* evamacetanasya svātantryāṅgīkāre svavyāhatimupapādya pramāṇavirodhamapyupapādayati icchāmīti // icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ / acetanecchāpagatā ... hiśabdenāsyānumānasya viśvajanaprasiddhatvaṃ sūcayati / evaśabdasyāpagataivaityanvayaḥ / nijānubhavaḥ sākṣyanubhavaḥ / ahamicchāmīti tāvadicchā ātmasambandhinī sākṣiṇānubhūyate / naca sā dvikartṛkā sambhavati / kvāpyekasya vyāpārasya dvikartṛkatvānupalambhāt / tataścācetanasyecchāṅgīkṛtā(vaitada)ce(tta)danubhavavirodhādacetanasyecchāpagatā nāstīti yāvat / icchābhāve ca svecchānusāritvalakṣaṇaṃ svātantryaṃ dūrotsāritamiti bhāvaḥ / *7,104* nanu navamastyanubhavaḥ kintvahamicchā(mīcchā)mīti vyavahāramātram / tasyāpi nimittaṃ bhedāgrahaḥ / ātmā hi nityo nirvikāraścaitanyamātravapurna tasyecchādikartṛtvamāgantukaṃ sambhavati / kintvantaḥkaraṇasyaiva prasavadharmatvāt / tayoścātmāntaḥkaraṇayorbhedāgrahāditaretaradharmavyavahāraḥ pravartate / bhedāgrahe ca nimittaṃ sannidhānam / yathoktam / "tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam / guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ'; iti / ato 'nubhavabalāccetanasyaivecchāvattvaṃ nācetanasyetyayuktamityata āha yadīti // ... yadi bhedāgraho 'tra ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.