नित्यश्चासौ गुणात्मा चेति तथोक्तः । तस्मात् । तत्र"बुद्धिःऽ; इति श्रुत्या विष्णोर्देहवत्त्वमवगम्यते । अङ्गं देहः, प्रत्यङ्गानि हस्तादीनि, लक्षयामहे ज्ञापयामः । कथं बुद्धिमानित्यादि । "यदात्मको भगवान्ऽ; इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वात् । व्यक्तिः देहः । "न ते विष्णौऽ; इत्यना भगवो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वमनादिनित्यत्वम् । जातादिभिरप्राप्यमहित्वस्यान्यथानुपपत्तेः । "वासुदेवःऽ; इति श्रुतिद्वयेनानादिनित्यदेहत्वम् । "अजस्यऽ; इत्यनया देहवत्त्वं तस्याप्यजत्वम् । "परो मात्रयाऽ; इत्यनया देशकालगुणैरपरिच्छिन्नतनुत्वम् । "सद्देहःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन जन्मादिदोषरहितगुणात्मदेहवत्त्वम् । सद्देहो जन्मादिदोषरहितदेहः । सुखगन्धः सुगन्धः । ज्ञानभा न तु तैजसभाः । ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञान इत्यादिरित्यर्थः । प्रियादिशब्दाः सुखविशेषवाचिनः । अन्यत् प्राकृतादिकम् । "मनसःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन देहवत्त्वं ततो जगतो जन्म च । "ब्राह्मणो ऽस्यऽ; इत्यादिवाक्यशेषात् । पक्षयोः पार्श्वयोः । *८,४२४फ़्।* अत्र कासुचित् श्रुतिषु विवक्षितार्थो न स्फुटं प्रतीयते । किन्तूपपत्तिसाध्य इत्याशयवतोक्तम् बलादिति ॥ आविरासीदित्यनेन सत्कार्यवादं सूचयति । ईयते ज्ञायते । अत्र सकलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिसिद्धत्वे सर्वदोषपरिहारः सिध्यत्येव । नहि दोषेषु सत्सु तत्सम्भवति । तथापि देहाभावप्रयुक्तानि दूषणानि प्रयुक्तानि । तस्य च देहस्य ज्ञानानन्दादिगुणात्मकत्वेन जननादिदोषपरिहारो ऽपि सिद्धः । जनितोतेत्यादिवाक्यं तु बह्वीभिर्निरवकाशादिभिः श्रुतिभिः विरुद्धमन्यथाव्याख्येयम् । तदिदमुक्तम् सन्दर्भबलादिति ॥ *८,४२८* स्यादेतत् । देहो ज्ञानानन्दादिगुणात्मानादिनित्यश्चेत्येतच्छशो विषाणवानितिवद्विरुद्धम् । यो देहः स भौतिको जन्मादिमानिति नियमदर्शनात् । ततो विष्णोर्देहमङ्गीकृत्य तस्याभौतिकत्वाद्यङ्गीकारे शशस्यापि विषाणित्वमङ्गीकार्यमित्यतो देहस्याभौतिकत्वादिना विरोधं तावदपाकरोति मानसत्त्वादिति ॥ मानवत्त्वाद् विरोधः को ॥। क इत्याक्षेपे । नास्ति विरोध इत्यर्थः । इदानीं शशविषाणप्रतिबन्दीं मोचयति नेति ॥ ॥। नामानं क्वचिदिष्यते अङ्गीकुर्मः शशविषाणमपि । यदि परमेश्वरविग्रहस्यानन्दाद्यात्मकत्वमस्ति प्रामाणिकं स्यात् । नचैवम् । नह्यप्रामाणिकं केनापि कदापि क्वचिदप्येष्युं शक्यत इति । ननु प्रामाणिकत्वे ऽपि विरोधाभावः कथमित्यत आह अविरोध इति ॥ अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते
nityaścāsau guṇātmā ceti tathoktaḥ / tasmāt / tatra"buddhiḥ'; iti śrutyā viṣṇordehavattvamavagamyate / aṅgaṃ dehaḥ, pratyaṅgāni hastādīni, lakṣayāmahe jñāpayāmaḥ / kathaṃ buddhimānityādi / "yadātmako bhagavān'; ityanayā bhagavato dehasya jñānādiguṇātmakatvāt / vyaktiḥ dehaḥ / "na te viṣṇau'; ityanā bhagavo dehasya jñānādiguṇātmakatvamanādinityatvam / jātādibhiraprāpyamahitvasyānyathānupapatteḥ / "vāsudevaḥ'; iti śrutidvayenānādinityadehatvam / "ajasya'; ityanayā dehavattvaṃ tasyāpyajatvam / "paro mātrayā'; ityanayā deśakālaguṇairaparicchinnatanutvam / "saddehaḥ'; ityādiśrutidvayena janmādidoṣarahitaguṇātmadehavattvam / saddeho janmādidoṣarahitadehaḥ / sukhagandhaḥ sugandhaḥ / jñānabhā na tu taijasabhāḥ / jñānajñāna ityāderatiśayitajñāna ityādirityarthaḥ / priyādiśabdāḥ sukhaviśeṣavācinaḥ / anyat prākṛtādikam / "manasaḥ'; ityādiśrutidvayena dehavattvaṃ tato jagato janma ca / "brāhmaṇo 'sya'; ityādivākyaśeṣāt / pakṣayoḥ pārśvayoḥ / *8,424f.* atra kāsucit śrutiṣu vivakṣitārtho na sphuṭaṃ pratīyate / kintūpapattisādhya ityāśayavatoktam balāditi // āvirāsīdityanena satkāryavādaṃ sūcayati / īyate jñāyate / atra sakalajagatkāraṇatvasyaiva śrutisiddhatve sarvadoṣaparihāraḥ sidhyatyeva / nahi doṣeṣu satsu tatsambhavati / tathāpi dehābhāvaprayuktāni dūṣaṇāni prayuktāni / tasya ca dehasya jñānānandādiguṇātmakatvena jananādidoṣaparihāro 'pi siddhaḥ / janitotetyādivākyaṃ tu bahvībhirniravakāśādibhiḥ śrutibhiḥ viruddhamanyathāvyākhyeyam / tadidamuktam sandarbhabalāditi // *8,428* syādetat / deho jñānānandādiguṇātmānādinityaścetyetacchaśo viṣāṇavānitivadviruddham / yo dehaḥ sa bhautiko janmādimāniti niyamadarśanāt / tato viṣṇordehamaṅgīkṛtya tasyābhautikatvādyaṅgīkāre śaśasyāpi viṣāṇitvamaṅgīkāryamityato dehasyābhautikatvādinā virodhaṃ tāvadapākaroti mānasattvāditi // mānavattvād virodhaḥ ko ... ka ityākṣepe / nāsti virodha ityarthaḥ / idānīṃ śaśaviṣāṇapratibandīṃ mocayati neti // ... nāmānaṃ kvacidiṣyate aṅgīkurmaḥ śaśaviṣāṇamapi / yadi parameśvaravigrahasyānandādyātmakatvamasti prāmāṇikaṃ syāt / nacaivam / nahyaprāmāṇikaṃ kenāpi kadāpi kvacidapyeṣyuṃ śakyata iti / nanu prāmāṇikatve 'pi virodhābhāvaḥ kathamityata āha avirodha iti // avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.