न केवलं परप्रयोजनार्था प्रकृतेः प्रवृत्तिर्युज्यते । प्रकृतिलयो हि मोक्षो नाम । न हि को ऽपि कृपालुरात्मनाशार्थं यतमानो दृष्ट इति । यद्यप्यत्रानाधेयातिशयस्य निष्क्रियस्योपकार्यत्वमपि क्वचिन्न दृष्टमित्येव वक्तव्यम् । तथापि तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति तदभ्युपगमेन दूषणान्तरमिदमुक्तम् । *७,१६८* नन्विदमयुक्तम् । चेतनो हि स्वप्रयोजनमनुसन्दध्यात् । स्वनाशाच्च बिभ्यत् परावर्तेत । प्रकृतिस्त्वचेतना कथमेवं पर्यनुयोगमर्हतीति । एवं तर्हि कथमात्ममोक्षमप्यनुसन्धाय प्रवर्तेत । स्वभावो ऽयं प्रधानस्येति चेत् । तर्हि कदापि संसारो ऽस्य न स्यात् । भोगार्था प्रवृत्तिः प्रकृतेः स्वभाव इति चेत् । तर्हि मोक्षाभावः । उभयस्वभावत्वे तूभयं न स्यात् । विरोधात् । अविरोधे वा युगपदुभयं स्यात् । व्यवस्थापकाभावात् । भोगेषूपभुक्तेषु मोक्षार्थेति चेन्न । भोगानामानन्त्येनापरिसमाप्तेरिति । अयं प्रसङ्गाथर्ः । यद्यात्मा न कामकर्ता स्यात्तदा मुमुक्षुरपि न स्यात् । ततश्च न तदर्थं प्रयतेत । तथाच न मुच्येत । परप्रवृत्तेः स्वप्रयोजनभावाभावयोरयुक्तत्वादिति । बहुलमेतन्निदर्शनमिति स्मरणाद्यतेदिति परस्मैपदम् । तथाचाह"चन्द्रादयस्तु मन्यन्ते सर्वस्मादुभयं पदम्ऽ; इति । *७,१७१* एवमनीश्वरसाङ्खयमतं साधारणदूषणैरपाकृत्य ये कर्तृत्वं प्रकृतेरेव भोक्तृत्वं त्वात्मन इति मन्यन्ते तन्मतं दूषयति कर्तृत्वमिति ॥ कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते यद्वैवमात्मनः कर्तृत्वमुपपाद्य भोक्तृत्वमप्यनेनैवोपपादयति । येन मयेदं कृतं स एवाहं तत्फलं भुञ्ज इति कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्यानुभवात्तयद्वैयधिकरण्याङ्गीकारे ऽनुभवविरोध इत्यर्थः । भ्रान्तो ऽयमनुभव इति चेन्न । बाधकाभावादित्याह विभागे चेति ॥ विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत्
na kevalaṃ paraprayojanārthā prakṛteḥ pravṛttiryujyate / prakṛtilayo hi mokṣo nāma / na hi ko 'pi kṛpālurātmanāśārthaṃ yatamāno dṛṣṭa iti / yadyapyatrānādheyātiśayasya niṣkriyasyopakāryatvamapi kvacinna dṛṣṭamityeva vaktavyam / tathāpi tacchiṣyairevohyatāmiti tadabhyupagamena dūṣaṇāntaramidamuktam / *7,168* nanvidamayuktam / cetano hi svaprayojanamanusandadhyāt / svanāśācca bibhyat parāvarteta / prakṛtistvacetanā kathamevaṃ paryanuyogamarhatīti / evaṃ tarhi kathamātmamokṣamapyanusandhāya pravarteta / svabhāvo 'yaṃ pradhānasyeti cet / tarhi kadāpi saṃsāro 'sya na syāt / bhogārthā pravṛttiḥ prakṛteḥ svabhāva iti cet / tarhi mokṣābhāvaḥ / ubhayasvabhāvatve tūbhayaṃ na syāt / virodhāt / avirodhe vā yugapadubhayaṃ syāt / vyavasthāpakābhāvāt / bhogeṣūpabhukteṣu mokṣārtheti cenna / bhogānāmānantyenāparisamāpteriti / ayaṃ prasaṅgātharḥ / yadyātmā na kāmakartā syāttadā mumukṣurapi na syāt / tataśca na tadarthaṃ prayateta / tathāca na mucyeta / parapravṛtteḥ svaprayojanabhāvābhāvayorayuktatvāditi / bahulametannidarśanamiti smaraṇādyatediti parasmaipadam / tathācāha"candrādayastu manyante sarvasmādubhayaṃ padam'; iti / *7,171* evamanīśvarasāṅkhayamataṃ sādhāraṇadūṣaṇairapākṛtya ye kartṛtvaṃ prakṛtereva bhoktṛtvaṃ tvātmana iti manyante tanmataṃ dūṣayati kartṛtvamiti // kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate yadvaivamātmanaḥ kartṛtvamupapādya bhoktṛtvamapyanenaivopapādayati / yena mayedaṃ kṛtaṃ sa evāhaṃ tatphalaṃ bhuñja iti kartṛtvabhoktṛtvayoḥ sāmānādhikaraṇyānubhavāttayadvaiyadhikaraṇyāṅgīkāre 'nubhavavirodha ityarthaḥ / bhrānto 'yamanubhava iti cenna / bādhakābhāvādityāha vibhāge ceti // vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.