वीक्षायामपि न क्षमं व्यधिकरणमित्यर्थः । तर्हि कस्मादुदितमित्यत उक्तम् परमेति ॥ परमशास्त्रं पञ्चरात्रम् । द्वेष एव किं निबन्धन इत्यत उक्तम् आसुरैरिति ॥ भागवतशास्त्रे हि स्वाभाविक एव हि विद्वेषो ऽसुराणाम् । नतु दोषदर्शननिमित्तः । एते चासुरसम्बन्धिनस्तत्स्वभावाश्च वृत्तिकाराः । आसुरैरेवोक्तं नतु सूत्रकारेणेत्यनेन तस्मान्नायं सूत्रार्थः, किन्तु शाक्तमतनिरास एवेत्युक्तं भवति । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । यत्केचिदिदमधिकरणं साङ्खयादिवत्पञ्चरात्रस्याप्यप्रामाण्यमाशङ्कय तन्निरासार्थमिति वर्णयन्ति । तथाहि । उक्तरीत्या"उत्पत्त्यसम्भवात्ऽ"नच कर्तुः करणम्ऽ; इति सूत्रद्वयेन पञ्चरात्राप्रामाण्यं पूर्वपक्षयित्वा विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति सिद्धान्तितम् । वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञानं चादि चेति परंब्रह्म विज्ञानादि, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामपि परब्रह्मभावे सति तत्प्रतिपाद(कस्य)नस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिषिद्धयते । विप्रतिषेधाच्च प्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिरस्मिन्नपि तन्त्रे । यथोक्तं परमसंहितायां । "अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते । प्राप्तिरूपेण सम्बन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितःऽ; इति । *८,४६५फ़्।* पञ्चरात्राप्रामाण्यशङ्कायां प्राप्तायामेव हि तन्निरासाय प्रयासः साथर्कः स्यात् । नच व्यधिकरणानि दूषणानि तच्छङ्कां प्रापयितुमीशते । नहि छलोत्तराण्येतावदधिकरणं प्रयोजयन्ति । अतिप्रसङ्गात् । प्रकरणाननुगुरं चैतत् । परमतनिरासो ह्यत्र प्रकृतो न तु स्वमतसमर्थनम् । कृतं च तत्"न विलक्षणत्वात्ऽ; इत्यादिना । सूत्राक्षराननुरूपं चैतद्वयाख्यानम् । नह्यत्र विज्ञानादिपदं ब्रह्मणि क्वचित्प्रयुक्तम् । तदप्रतिषेध इति च व्यर्थम् । न प्राज्ञत्वादित्येव वक्तव्यम् । लघु चैवं सूत्रं व्यक्तं च स्यात् । तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति स्थितम् । *८,४६७* पादार्थमुपसंहरति अतो ऽशेषेति ॥ अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः । नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते
vīkṣāyāmapi na kṣamaṃ vyadhikaraṇamityarthaḥ / tarhi kasmāduditamityata uktam parameti // paramaśāstraṃ pañcarātram / dveṣa eva kiṃ nibandhana ityata uktam āsurairiti // bhāgavataśāstre hi svābhāvika eva hi vidveṣo 'surāṇām / natu doṣadarśananimittaḥ / ete cāsurasambandhinastatsvabhāvāśca vṛttikārāḥ / āsurairevoktaṃ natu sūtrakāreṇetyanena tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ, kintu śāktamatanirāsa evetyuktaṃ bhavati / etenaitadapi pratyuktam / yatkecididamadhikaraṇaṃ sāṅkhayādivatpañcarātrasyāpyaprāmāṇyamāśaṅkaya tannirāsārthamiti varṇayanti / tathāhi / uktarītyā"utpattyasambhavāt'"naca kartuḥ karaṇam'; iti sūtradvayena pañcarātrāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣayitvā vijñānādibhāve vā tadapratiṣedha iti siddhāntitam / vāśabdātpakṣo viparivartate / vijñānaṃ cādi ceti paraṃbrahma vijñānādi, saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipāda(kasya)nasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣiddhayate / vipratiṣedhācca pratiṣiddhā hi jīvotpattirasminnapi tantre / yathoktaṃ paramasaṃhitāyāṃ / "acetanā parārthā ca nityā satatavikriyā / triguṇā karmaṇāṃ kṣetraṃ prakṛte rūpamucyate / prāptirūpeṇa sambandhastasyāśca puruṣasya ca / sa hyanādiranantaśca paramārthena niścitaḥ'; iti / *8,465f.* pañcarātrāprāmāṇyaśaṅkāyāṃ prāptāyāmeva hi tannirāsāya prayāsaḥ sātharkaḥ syāt / naca vyadhikaraṇāni dūṣaṇāni tacchaṅkāṃ prāpayitumīśate / nahi chalottarāṇyetāvadadhikaraṇaṃ prayojayanti / atiprasaṅgāt / prakaraṇānanuguraṃ caitat / paramatanirāso hyatra prakṛto na tu svamatasamarthanam / kṛtaṃ ca tat"na vilakṣaṇatvāt'; ityādinā / sūtrākṣarānanurūpaṃ caitadvayākhyānam / nahyatra vijñānādipadaṃ brahmaṇi kvacitprayuktam / tadapratiṣedha iti ca vyartham / na prājñatvādityeva vaktavyam / laghu caivaṃ sūtraṃ vyaktaṃ ca syāt / tasmādukta eva sūtrārtha iti sthitam / *8,467* pādārthamupasaṃharati ato 'śeṣeti // ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ / nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.