॥ ॐ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॐ ॥ इदं सूत्रं केचिदित्थं व्याचक्षते । यथा तृणपल्लवादिकं गवादिनोपभुक्तं स्वयमेव क्षीरीभवति । एवं प्रधानं स्वयमेव महदादिरूपेण परिणमत इत्याशङ्का किलात्र निरस्यते । न तृणादिवत्स्वयमेव प्रधानस्य परिणामो वक्तव्यः । यतस्तृणादीनामपि स्वयमेव परिणामो नास्ति । कुतः । अन्यत्रानडुहोपभुक्ते तदभावादिति । अत्राशङ्कैव तावदनुपपन्ना । पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापीत्यनेनैव परिहृतत्वात् । प्रत्युदाहरणं च सूत्रप्रणयनायोगात् । परिहारो ऽप्ययमनुपपन्नः । गवाद्युपभुक्तस्यैव क्षीरत्वं नान्यत्रेति हि वदता प्रकृतेः सहकारिसद्भावमात्रमुपपादितं स्यात् । न पुनरीश्वरापेक्षत्वम् । अतो नायं सूत्रार्थः । किन्तु पातञ्जलमतमत्राधिकरणे निराक्रियत इत्याशयवांस्तदुपन्यस्यति साङ्खयानामिति ॥ साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् । अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः
// oṃ anyatrābhāvācca na tṛṇādivat oṃ // idaṃ sūtraṃ keciditthaṃ vyācakṣate / yathā tṛṇapallavādikaṃ gavādinopabhuktaṃ svayameva kṣīrībhavati / evaṃ pradhānaṃ svayameva mahadādirūpeṇa pariṇamata ityāśaṅkā kilātra nirasyate / na tṛṇādivatsvayameva pradhānasya pariṇāmo vaktavyaḥ / yatastṛṇādīnāmapi svayameva pariṇāmo nāsti / kutaḥ / anyatrānaḍuhopabhukte tadabhāvāditi / atrāśaṅkaiva tāvadanupapannā / payo 'mbuvaccettatrāpītyanenaiva parihṛtatvāt / pratyudāharaṇaṃ ca sūtrapraṇayanāyogāt / parihāro 'pyayamanupapannaḥ / gavādyupabhuktasyaiva kṣīratvaṃ nānyatreti hi vadatā prakṛteḥ sahakārisadbhāvamātramupapāditaṃ syāt / na punarīśvarāpekṣatvam / ato nāyaṃ sūtrārthaḥ / kintu pātañjalamatamatrādhikaraṇe nirākriyata ityāśayavāṃstadupanyasyati sāṅkhayānāmiti // sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān / astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.