साङ्खयमतस्य निरस्तत्वात्किं पुनरुपन्यासेनेत्यतो ऽस्य मतस्य ततो विशेषं तुशब्देन सूचयति । तमेव विशेषं व्यनक्ति सेश्वर इति ॥ सेश्वरश्चेन्न निराकार्यो विरोधाभावादित्यत उक्तम् क्षेत्रेति ॥ तुशब्दो ऽवधारणार्थो ऽत्राप्यन्वीयते । यद्यपि सेश्वर इत्यनेनैवेश्वरो ऽस्तीति ब्रूत इति सिद्धम् । तथापि तदनुवादेन विशेषणविधानमेवैतत् । य ईश्वरो ऽस्ति स क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेति ब्रूत इति । क्षियन्त्यस्मिन्कार्याण्यव्यक्ततयेति क्षेत्रमुपादानं प्रकृतिः । तदनुग्रहशक्तिरेवेश्वरस्य तेनाभ्युपगम्यते । अतो निराकरणीय एवासाविति । सर्वशक्तित्वाभावे किं तस्येश्वरत्वमित्यत उक्तम् स्वयम्भात इति ॥ स्वयमिन्द्रियाद्यनपेक्षमेव भातः । कर्तरि क्तः । ततश्च सर्वज्ञ इति लभ्यते । ईश्वरत्वोपपादकं विशेषणान्तरमाह क्लेशेति ॥ क्लेशकर्मविपाकाशयवर्जित इत्यर्थः । तथाचाह पतञ्जलिः । "क्लेशकर्मविपाकशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरःऽ; इति । तथा"निर्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदायप्रवर्तको ऽनुग्राहकश्चऽ; इति । तत्राविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । अनात्मन्यात्मबुद्धिरविद्या । इदं मदीयमित्यभिमानो ऽस्मिता । विषयेष्वासक्ती रागः । कोपो द्वेषः । भयमभिनिवेशः । एत एव पञ्च क्लेशास्तन्त्रान्तरे तमो मोहो महामोहाः तामिस्रो ऽन्धतामिस्र इति व्यवह्रियन्ते । वार्षगण्यस्त्वेनानविद्येत्येवाह । कर्मेति विधिनिषेधावुच्येते । आशयशब्देन धर्माधर्मौ । विपाक इति तत्फलं सुखदुःखे तदुपायश्चेति । इतिशब्दस्य आगामिनः प्रतिवाक्यं सम्बन्धः । *७,१८५* वेदवादविरोधं स्फुटीकर्तुमवधारणव्यावर्त्यमाह क्षेत्रेति ॥ क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर् ॥। या जगदुपादानं सा प्रकृतिरेवोपादानत्वशक्तिमती ब्रूते । न पुनर्वेदवादिन इव तामपि शक्तिमीश्वरायत्ताम् । व्यावर्त्यान्तरमाह बीजेति ॥ ॥। बीजशक्तिमान् । जीवः पर्जन्यवद् ॥। अत्राप्येवेति सम्बद्धयते । शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धेनोत्पत्तौ या शक्तिः सा बीजशक्तिः । जीव एव तद्वानिति ब्रूते । नतु तदीयां बीजशक्तिं तत्त्व(वादिन)विद इव भगवदधीनाम् । यद्युपादानत्वोत्पत्तिशक्तिमत्त्वं प्रकृतिपुरुषयोरेव तदा किमीश्वरेणानुग्राहकेणेत्यत आह पर्जन्यवदिति ॥ यथा हि पृथिव्याः कलमादिबीजानां चोपादानत्वबीजत्वशक्ती यद्यपि स्वायत्ते । तथाप्यङ्कुरोत्पत्तौ पर्जन्यस्यास्ति पृथिव्यनु(ग्रहकारक)ग्राहकत्वम् । तथा प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वे ऽपीश्वरः प्रकृत्यनुग्रहशक्तिमानङ्गीकरणीयः । तत्किं पर्जन्यवदन्वयव्यतिरेकाभ्यामीश्वरस्य प्रकृत्यनुग्राहकत्वमवसेयं नेत्याह दैवेति ॥ ॥। दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः
sāṅkhayamatasya nirastatvātkiṃ punarupanyāsenetyato 'sya matasya tato viśeṣaṃ tuśabdena sūcayati / tameva viśeṣaṃ vyanakti seśvara iti // seśvaraścenna nirākāryo virodhābhāvādityata uktam kṣetreti // tuśabdo 'vadhāraṇārtho 'trāpyanvīyate / yadyapi seśvara ityanenaiveśvaro 'stīti brūta iti siddham / tathāpi tadanuvādena viśeṣaṇavidhānamevaitat / ya īśvaro 'sti sa kṣetrānugrahaśaktimāneveti brūta iti / kṣiyantyasminkāryāṇyavyaktatayeti kṣetramupādānaṃ prakṛtiḥ / tadanugrahaśaktireveśvarasya tenābhyupagamyate / ato nirākaraṇīya evāsāviti / sarvaśaktitvābhāve kiṃ tasyeśvaratvamityata uktam svayambhāta iti // svayamindriyādyanapekṣameva bhātaḥ / kartari ktaḥ / tataśca sarvajña iti labhyate / īśvaratvopapādakaṃ viśeṣaṇāntaramāha kleśeti // kleśakarmavipākāśayavarjita ityarthaḥ / tathācāha patañjaliḥ / "kleśakarmavipākaśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ'; iti / tathā"nirmāṇakāyamadhiṣṭhāya sampradāyapravartako 'nugrāhakaśca'; iti / tatrāvidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ / anātmanyātmabuddhiravidyā / idaṃ madīyamityabhimāno 'smitā / viṣayeṣvāsaktī rāgaḥ / kopo dveṣaḥ / bhayamabhiniveśaḥ / eta eva pañca kleśāstantrāntare tamo moho mahāmohāḥ tāmisro 'ndhatāmisra iti vyavahriyante / vārṣagaṇyastvenānavidyetyevāha / karmeti vidhiniṣedhāvucyete / āśayaśabdena dharmādharmau / vipāka iti tatphalaṃ sukhaduḥkhe tadupāyaśceti / itiśabdasya āgāminaḥ prativākyaṃ sambandhaḥ / *7,185* vedavādavirodhaṃ sphuṭīkartumavadhāraṇavyāvartyamāha kṣetreti // kṣetraśaktimatī saiva prakṛtir ... yā jagadupādānaṃ sā prakṛtirevopādānatvaśaktimatī brūte / na punarvedavādina iva tāmapi śaktimīśvarāyattām / vyāvartyāntaramāha bījeti // ... bījaśaktimān / jīvaḥ parjanyavad ... atrāpyeveti sambaddhayate / śarīrendriyādisambandhenotpattau yā śaktiḥ sā bījaśaktiḥ / jīva eva tadvāniti brūte / natu tadīyāṃ bījaśaktiṃ tattva(vādina)vida iva bhagavadadhīnām / yadyupādānatvotpattiśaktimattvaṃ prakṛtipuruṣayoreva tadā kimīśvareṇānugrāhakeṇetyata āha parjanyavaditi // yathā hi pṛthivyāḥ kalamādibījānāṃ copādānatvabījatvaśaktī yadyapi svāyatte / tathāpyaṅkurotpattau parjanyasyāsti pṛthivyanu(grahakāraka)grāhakatvam / tathā prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitve 'pīśvaraḥ prakṛtyanugrahaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ / tatkiṃ parjanyavadanvayavyatirekābhyāmīśvarasya prakṛtyanugrāhakatvamavaseyaṃ netyāha daiveti // ... daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.