दैवशब्दो ऽदृष्टस्वरूपत्वमाह । तेनान्वयव्यतिरेकाविषयत्वं लक्षयति । तत्किं निष्प्रमाणक एवेश्वरः प्रकृत्यनुग्राहको ऽङ्गीकरणीय इत्यत उक्तम् स्मृत इति ॥ "मायाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्ऽ; इत्यादाविति शेषः । स्मृत इत्युपलक्षणम् । श्रुत इत्यपि ग्राह्यम् । प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वं कुत इत्यत आह पृथिवीवदिति ॥ *७,१८६* पृथिवीवत् प्रधानं तज् ॥। यथा पृथिव्याः स्वायत्तोपादनत्वशक्तिः तथा तत् तस्मादुपादानत्वात्प्रधानमपि स्वायत्तोपादानत्वशक्तिमदनुमेयमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । कलमादिबीजवद्बीजत्वाज्जीवो ऽपि स्वायत्तबीजशक्तिमाननुमातव्य इत्यपि द्रष्टव्यम् । *७,१८७* ननु यथा लोके कलमादिबीजानां कश्चिदावपनकर्तास्ति । तथात्रापि तत्स्थानीयेन केनापि भाव्यम् । नचासावन्यो ऽस्ति परमेश्वरात् । तत्कथं क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेश्वर इत्यत आह जीव इति ॥ ॥। जीवः सन्निधिमात्रतः । बीजावपनकर्तेवेत्य् ॥। दृश्यते खल्वपत्यजीवो बीजभूतः । पितृजीवश्चावपनकर्तृस्थानीयः । तस्मात्किमीश्वरस्य तच्छक्तिकल्पनया । विषयोत्पत्तौ तु तदपेक्षैव नास्तीति भावः । नन्वेवं पितृजीवस्यापत्योत्पादकत्वाङ्गीकारे ऽपसिद्धान्तः स्यात् । साङ्खयैर्जीवस्य कर्तृत्वानभ्युपगमादित्यत उक्तम् सन्निधिमात्रत इति ॥ शरीरादिरूपा प्रकृतिरेवापत्यो(त्पत्ति)त्पादकत्री । तत्सन्निधिनिमित्ताद्विवेकाग्रहाज्जीवे तत्कर्तृत्वव्यवहार एवेति ब्रूत इति । *७,१८८* एवमुप्यस्तमतनिरासार्थं सूत्रमवतारयति अत्रेति ॥ ॥। अत्र प्राह प्रभुः स्वयम्
daivaśabdo 'dṛṣṭasvarūpatvamāha / tenānvayavyatirekāviṣayatvaṃ lakṣayati / tatkiṃ niṣpramāṇaka eveśvaraḥ prakṛtyanugrāhako 'ṅgīkaraṇīya ityata uktam smṛta iti // "māyādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram'; ityādāviti śeṣaḥ / smṛta ityupalakṣaṇam / śruta ityapi grāhyam / prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitvaṃ kuta ityata āha pṛthivīvaditi // *7,186* pṛthivīvat pradhānaṃ taj ... yathā pṛthivyāḥ svāyattopādanatvaśaktiḥ tathā tat tasmādupādānatvātpradhānamapi svāyattopādānatvaśaktimadanumeyamityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / kalamādibījavadbījatvājjīvo 'pi svāyattabījaśaktimānanumātavya ityapi draṣṭavyam / *7,187* nanu yathā loke kalamādibījānāṃ kaścidāvapanakartāsti / tathātrāpi tatsthānīyena kenāpi bhāvyam / nacāsāvanyo 'sti parameśvarāt / tatkathaṃ kṣetrānugrahaśaktimāneveśvara ityata āha jīva iti // ... jīvaḥ sannidhimātrataḥ / bījāvapanakartevety ... dṛśyate khalvapatyajīvo bījabhūtaḥ / pitṛjīvaścāvapanakartṛsthānīyaḥ / tasmātkimīśvarasya tacchaktikalpanayā / viṣayotpattau tu tadapekṣaiva nāstīti bhāvaḥ / nanvevaṃ pitṛjīvasyāpatyotpādakatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāt / sāṅkhayairjīvasya kartṛtvānabhyupagamādityata uktam sannidhimātrata iti // śarīrādirūpā prakṛtirevāpatyo(tpatti)tpādakatrī / tatsannidhinimittādvivekāgrahājjīve tatkartṛtvavyavahāra eveti brūta iti / *7,188* evamupyastamatanirāsārthaṃ sūtramavatārayati atreti // ... atra prāha prabhuḥ svayam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.