न कारणं कार्यगुणे ॥। चतुर्विधं परिमाणम् । अणुत्वं महत्त्वं ह्रस्वत्वं दीर्घत्वं च । तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च । पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते । अनित्यं द्वयणुक एव । महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । अनित्यं त्र्यणुकादौ कायर्द्रव्ये । ह्रस्वत्वं द्वयणुक एव । दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव । केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति । तत्र द्वयणुके वर्तमानं ह्रस्वत्वम् । उपलक्षणमेतत् । अणुत्वं च कार्यगुणे द्वयणुककार्यत्र्यणुकपरिमाणे । विषयसप्तमीयम् । त्र्यणुकमहद्दीर्घत्वयोरसमवायिकारणं न भवति । तथा परमाणौ वर्तमानं परिमण्डलं पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्वयणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य चासमवायिकारणं न भवति । त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति । *७,२७६* कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह वैरूप्यमिति ॥ ॥। वैरूप्यं तत्र कारणम् । इत्याहुस् ॥। तत्र द्वयणुकपरमाणुपरिमाणानां त्र्यणुकद्वयणुकपरिमाणानि प्रति कारणत्वाभावे वैरूप्यं विजातीयत्वं कारणम् । सजातीययोरेव हि तन्तुपटपरिमाणयोः कार्यकारणभावो दृष्टः । तथाच प्रयोगः । द्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणे न कार्यकारणभाववती विजातीयपरिमाणत्वात् । व्यतिरेकेण तन्तुपटपरिमाणवत् । एवं परमाणुद्वयणुकपरिमाणयोरपि द्रष्टव्यम् । परमाणोरणुत्वं द्वयणुकाणुत्वस्य कारणमस्त्विति चेन्न । तत्रापि नित्यपरिमाणत्वस्य परमाणुत्वस्य च वैरूप्यस्य सत्त्वात् । एवञ्चेद्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणानां किमसमवायिकारणमित्यत आह वैरूप्यमिति ॥ अनेकत्वमित्यर्थः । ईश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाण्वोर्द्वित्वसङ्खया द्वयणुके ऽणुत्वं ह्रस्वत्वं च करोति । द्वयणुकेषु चोत्पन्ना त्रित्वसङ्खया त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीति । *७,२७८* एवमुपन्यस्तं मतमपाकर्तुमधिकरण(सूत्र)मवतारयति तानिति ॥ ॥। तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः
na kāraṇaṃ kāryaguṇe ... caturvidhaṃ parimāṇam / aṇutvaṃ mahattvaṃ hrasvatvaṃ dīrghatvaṃ ca / tatrāṇutvaṃ dvividhaṃ, nityamanityaṃ ca / nityaṃ caturvidhaparamāṇau manasi ca / pārimāṇḍalyamiti cocyate / anityaṃ dvayaṇuka eva / mahattvamapi dvividhaṃ nityānityabhedāt / nityamākāśakāladigātmasu paramamahattvam / anityaṃ tryaṇukādau kāyardravye / hrasvatvaṃ dvayaṇuka eva / dīrghatvaṃ tryaṇukādikāryadravya eva / kecitparamāṇāvapi hrasvatvaṃ gaganādāvapi dīrghatvamabhyupayanti / tatra dvayaṇuke vartamānaṃ hrasvatvam / upalakṣaṇametat / aṇutvaṃ ca kāryaguṇe dvayaṇukakāryatryaṇukaparimāṇe / viṣayasaptamīyam / tryaṇukamahaddīrghatvayorasamavāyikāraṇaṃ na bhavati / tathā paramāṇau vartamānaṃ parimaṇḍalaṃ pārimāṇḍalyaṃ paramāṇukāryadvayaṇukaguṇasya hrasvatvasyāṇutvasya cāsamavāyikāraṇaṃ na bhavati / tryaṇukādigataṃ tu mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca caturaṇukādiparimāṇaṃ pratyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeveti / *7,276* kasmādevaṃ kalpitamityata āha vairūpyamiti // ... vairūpyaṃ tatra kāraṇam / ityāhus ... tatra dvayaṇukaparamāṇuparimāṇānāṃ tryaṇukadvayaṇukaparimāṇāni prati kāraṇatvābhāve vairūpyaṃ vijātīyatvaṃ kāraṇam / sajātīyayoreva hi tantupaṭaparimāṇayoḥ kāryakāraṇabhāvo dṛṣṭaḥ / tathāca prayogaḥ / dvayaṇukatryaṇukaparimāṇe na kāryakāraṇabhāvavatī vijātīyaparimāṇatvāt / vyatirekeṇa tantupaṭaparimāṇavat / evaṃ paramāṇudvayaṇukaparimāṇayorapi draṣṭavyam / paramāṇoraṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvasya kāraṇamastviti cenna / tatrāpi nityaparimāṇatvasya paramāṇutvasya ca vairūpyasya sattvāt / evañcedvayaṇukatryaṇukaparimāṇānāṃ kimasamavāyikāraṇamityata āha vairūpyamiti // anekatvamityarthaḥ / īśvarabuddhimapekṣyotpannā paramāṇvordvitvasaṅkhayā dvayaṇuke 'ṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca karoti / dvayaṇukeṣu cotpannā tritvasaṅkhayā tryaṇuke mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca karotīti / *7,278* evamupanyastaṃ matamapākartumadhikaraṇa(sūtra)mavatārayati tāniti // ... tānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.