नतु विरुद्धे । कथम् । यतो वस्तुव्यपेक्षयाणुत्वं च महत्त्वं च तदेवोच्यत इति योजना । *७,३१२फ़्।* एतदुक्तं भवति । स्यादयं परमाण्वादिष्वखिलद्रव्येष्वणुत्वमहत्त्वाङ्गीकारे विरोधो यदि रूपे नीलत्वपीतत्ववत्परिमाणे ऽणुत्वमहत्त्वादिजातियोगः स्यात् । नचैवम् । प्रमाणाभावात् । किन्तु यथा त्र्यणुकादिषु महत्त्वमेकजातीयमेव, उत्कर्षापकर्षवत्परेणाङ्गीकृतम् । यथाचाणुत्वं परमाणुद्वयणुकयोः । एवं परिमाणमवान्तरजातिरहितमेव सर्वद्रव्येषूत्कर्षापकर्षवद्वर्तते । तथा चैकत्र द्रव्ये वर्तमानं परिमाणं द्रव्यान्तरवर्त्युत्कृष्टपरिमाणापेक्षयाणुत्वमित्युच्यते । तदेव द्रव्यान्तवर्तिनो ऽपकृष्टपरिमाणस्यापेक्षया महत्त्वमित्युच्यते । एवञ्च कुतो विरोधः । यथा खल्वेकमेव द्रव्यं द्रव्यभेदापेक्षया सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं चोच्यमानं न विरोधास्पदम् । अत एव प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वविरोधो ऽप्यपास्तः । तयोर्महत्त्वादिमात्रनिमित्तत्वे हि स स्यात् । न चैवम् । किन्तु पुरुषाणामिन्द्रियपाटवनिमित्तत्वमेव । अन्यथा मन्दविलोचनेनापि त्र्यणुकमुपलभ्येत । तर्हि गगनादेरपि कदाचित्प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेन्न । उद्भूतरूपाभावात् । द्वयणुकानुपलम्भो गुणविशेषविपर्ययाधीनः आलोकेन्द्रियसन्निकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात् । पवनानुपलम्भवदित्यादिकं त्वपकृष्टमहत्त्वादिनैवान्यथासिद्धम् । तर्हि पर्वतादेरप्रत्यक्षता स्यात् इति चेन्न । अपकर्षविशेषस्य विवक्षितत्वात् । नासौ व्यवस्थितो ऽस्तीति चेत् । सत्यम् । अत एव पुरुषापेक्षयेत्युक्तमिति । *७,३१८फ़्।* अस्त्वेवं परिमाणे ऽवान्तरजात्यभावस्तथापि न सर्वत्र महत्त्वाणुत्वभ्युपगमो युज्यते । उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणापेक्षया हि मध्यवर्ति परिमाणमणुत्वं महत्त्वं चोच्यत इत्युक्तम् । तच्च द्वयणुकादिपरिमाणे सम्भवति । नच परमाणुपरिमाणे । नहि परमाणुपरिमाणादपकृष्टं परिमाणमस्ति । यदपेक्षया तन्महत्त्वं स्यात् । अतः परमाणोरणुत्वमेव । तथाच न महत्त्वं चेत्यसदित्यत आह तारतम्येति ॥ *७,३१९* तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च यस्मात्सर्वे ऽपि पदार्थाः परिमाणतारतम्येनैव स्थिताः । स्वपरिमाणापेक्षयोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणवन्तः । सर्वाण्यपि द्रव्याणि कुतश्चित्परिमाणादुत्कृष्टेन परिमाणेन उपेतानीति वा । तस्मात्परमाणोरपि महत्त्वं युज्यते इति सम्बन्धः । अयमत्र प्रयोगः । परमाणुः कुतश्चिदुत्कृष्टेन परिमाणेन युक्तः, स्वपरिमाणापेक्षयापकृष्टपरिमाणवानिति वा, द्रव्यत्वात्तन्तुवदिति । नच परमाणोरपकृष्टद्रव्याभावाद्बाधितविषयत्वम् । तद्भागानां वक्ष्यमाणत्वात् । नच तेष्वेव व्यभिचारः । तेषामपि भागवत्त्वात् । *७,३२१* तदेवं परमाणुद्वयणुकादिपरिमाणानां वैजात्यस्याभावाद्युक्तं सौत्रमनुमानमिति सिद्धम् । यद्यपि वैजात्यमङ्गीकृत्यापि कार्यकारणभावः शक्योपपादनः । अन्यथा सङ्खयाया अप्यकारणत्वापत्तेः । परिमाणस्यैवमिति नियमस्य निर्मूलत्वात् । तथापि वस्तुस्थितिरेव वक्तव्येति । परिमाणत्वावान्तरजात्यपाकरणेन सजातीयतामुपपाद्यानुमानं समाहितमिति ज्ञातव्यम् । *७,३२२* परमाणोरप्युत्कृष्टपरिमाणाश्रयत्वमुक्तं तदाक्षिपति यथेति ॥ यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते
natu viruddhe / katham / yato vastuvyapekṣayāṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca tadevocyata iti yojanā / *7,312f.* etaduktaṃ bhavati / syādayaṃ paramāṇvādiṣvakhiladravyeṣvaṇutvamahattvāṅgīkāre virodho yadi rūpe nīlatvapītatvavatparimāṇe 'ṇutvamahattvādijātiyogaḥ syāt / nacaivam / pramāṇābhāvāt / kintu yathā tryaṇukādiṣu mahattvamekajātīyameva, utkarṣāpakarṣavatpareṇāṅgīkṛtam / yathācāṇutvaṃ paramāṇudvayaṇukayoḥ / evaṃ parimāṇamavāntarajātirahitameva sarvadravyeṣūtkarṣāpakarṣavadvartate / tathā caikatra dravye vartamānaṃ parimāṇaṃ dravyāntaravartyutkṛṣṭaparimāṇāpekṣayāṇutvamityucyate / tadeva dravyāntavartino 'pakṛṣṭaparimāṇasyāpekṣayā mahattvamityucyate / evañca kuto virodhaḥ / yathā khalvekameva dravyaṃ dravyabhedāpekṣayā sannikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ cocyamānaṃ na virodhāspadam / ata eva pratyakṣatvāpratyakṣatvavirodho 'pyapāstaḥ / tayormahattvādimātranimittatve hi sa syāt / na caivam / kintu puruṣāṇāmindriyapāṭavanimittatvameva / anyathā mandavilocanenāpi tryaṇukamupalabhyeta / tarhi gaganāderapi kadācitpratyakṣatvaṃ syāditi cenna / udbhūtarūpābhāvāt / dvayaṇukānupalambho guṇaviśeṣaviparyayādhīnaḥ ālokendriyasannikṛṣṭacākṣuṣadravyānupalambhatvāt / pavanānupalambhavadityādikaṃ tvapakṛṣṭamahattvādinaivānyathāsiddham / tarhi parvatāderapratyakṣatā syāt iti cenna / apakarṣaviśeṣasya vivakṣitatvāt / nāsau vyavasthito 'stīti cet / satyam / ata eva puruṣāpekṣayetyuktamiti / *7,318f.* astvevaṃ parimāṇe 'vāntarajātyabhāvastathāpi na sarvatra mahattvāṇutvabhyupagamo yujyate / utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇāpekṣayā hi madhyavarti parimāṇamaṇutvaṃ mahattvaṃ cocyata ityuktam / tacca dvayaṇukādiparimāṇe sambhavati / naca paramāṇuparimāṇe / nahi paramāṇuparimāṇādapakṛṣṭaṃ parimāṇamasti / yadapekṣayā tanmahattvaṃ syāt / ataḥ paramāṇoraṇutvameva / tathāca na mahattvaṃ cetyasadityata āha tāratamyeti // *7,319* tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca yasmātsarve 'pi padārthāḥ parimāṇatāratamyenaiva sthitāḥ / svaparimāṇāpekṣayotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇavantaḥ / sarvāṇyapi dravyāṇi kutaścitparimāṇādutkṛṣṭena parimāṇena upetānīti vā / tasmātparamāṇorapi mahattvaṃ yujyate iti sambandhaḥ / ayamatra prayogaḥ / paramāṇuḥ kutaścidutkṛṣṭena parimāṇena yuktaḥ, svaparimāṇāpekṣayāpakṛṣṭaparimāṇavāniti vā, dravyatvāttantuvaditi / naca paramāṇorapakṛṣṭadravyābhāvādbādhitaviṣayatvam / tadbhāgānāṃ vakṣyamāṇatvāt / naca teṣveva vyabhicāraḥ / teṣāmapi bhāgavattvāt / *7,321* tadevaṃ paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāṃ vaijātyasyābhāvādyuktaṃ sautramanumānamiti siddham / yadyapi vaijātyamaṅgīkṛtyāpi kāryakāraṇabhāvaḥ śakyopapādanaḥ / anyathā saṅkhayāyā apyakāraṇatvāpatteḥ / parimāṇasyaivamiti niyamasya nirmūlatvāt / tathāpi vastusthitireva vaktavyeti / parimāṇatvāvāntarajātyapākaraṇena sajātīyatāmupapādyānumānaṃ samāhitamiti jñātavyam / *7,322* paramāṇorapyutkṛṣṭaparimāṇāśrayatvamuktaṃ tadākṣipati yatheti // yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.