ध्रुवमित्यवधारणे । अल्पदेशेषु स्थितस्यैवेति । यथा खल्वेकैकं वर्णमुच्चारयत एव सवर्देवोच्चारणम् । नत्वेकमपि वर्णमनुच्चारयतः, तथाल्पाल्पतरदेशेषु स्थितस्यैव हि सर्वदेशगतत्वं भवेत् । एकैकत्रापि देशे ऽनवस्थितस्याखिलदेशस्थता कुत एव भवेत् । अनेन यो यत्समुदायं व्याप्नोति स तदेकदेशानपि व्याप्नोति(त्येव), यश्चैकदेशान्न व्याप्नोति नासौ तत्समुदायमित्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ । *७,३७०* न केवलमल्पाल्पतरदेशस्थत्वाभावे सर्वगत्वाभावप्रसङ्गः । किन्तु शशविषाणादिवत्सत्तापि न स्यादित्याह शून्यत्वमेवेति ॥ शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः एवंच कालादीनामल्पाल्पतरदेशावस्थाने ऽल्पाल्पतरपरिमाणवत्त्वमप्यवर्जनीयमित्यनवधिकपरिमाणापकर्षसिद्धिः । अनवधिकोत्कर्षस्तु परेणाप्यङ्गीकृत एवेति न तद्विपर्यये बाधकमुक्तम् । सर्वत्रापि नो भवेदित्येव वा द्रष्टव्यम् । नहि परममहत्त्वाभावे सर्वगतत्वं सम्भवति । तथाचाह-"विभुत्वान्महानाकाशःऽ; इत्यादि । अल्पाल्पतरदेशपर्यवसितस्याल्पाल्पतरपरिमाणत्वम् । न चैवमाकाशादीति चेत् । तत्किमाकाशादि समुदितरूपं येन पर्यवसानापर्यवसानविषयत्वमश्नुवीत । किन्त्वेकमेव । तच्च यद्यल्पाल्पतरदेशेषु तिष्ठेत्तदा तत्तत्परिमाणं भवत्येव (भवेदेव) । यदि तव तत्र स्थितस्य तत्तत्परिमाणत्वं तदा घटादावपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न । तस्य सांशत्वेनान्यथासिद्धत्वात् । *७,३७२फ़्।* ननु च सर्वमूर्त(द्रव्य)संयोगित्वमेव सर्वगतत्वं, न सर्वत्र संस्थानम् । आकाशादेरनाश्रितत्वात् । संयोगश्च तत्तत्परिमाणाभावे(ऽपि भवेदेव । नहि घटो गगनेन संयुज्यमानो भवति परममहान्नापि परमाणुना संयुज्यमानः परमाणुः । तत्कस्य हेतोः । संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वादिति । मैवम् । सर्वपरिमाणानामप्याकाशे सत्त्वात्परमाणुना च घटांशस्यैव संयोगात् । तथाहि । विशेषशक्तया, निर्भेदमप्याकाशमनन्तांशोपेतम् । तत्र अनवधिकौ परिमाणोत्कर्षापकर्षौ व्यवस्थया वर्तेते । ततश्च घटो वितस्तिपरिमाणेनैवाकाशेन संयुज्यते । स्वयं च तत्परिमाण इति को दोषः । घटांश एव परमाणुसंयोगो वर्तते, न घट इति कथं घटस्य परमाणुता । तर्ह्याकाशप्रदेशा एवाल्पाल्पतरप्रदेशसंयोगिन इति, त एव तत्तत्परिमाणाः स्युर्नाकाशमिति चेन्न । तेषामप्याकाशात्मकत्वात् । अन्यथा संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं न स्याद्वयाघातादिति । *७,३७८* कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमुपपाद्योपसंहरति अत इति ॥ अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्
dhruvamityavadhāraṇe / alpadeśeṣu sthitasyaiveti / yathā khalvekaikaṃ varṇamuccārayata eva savardevoccāraṇam / natvekamapi varṇamanuccārayataḥ, tathālpālpataradeśeṣu sthitasyaiva hi sarvadeśagatatvaṃ bhavet / ekaikatrāpi deśe 'navasthitasyākhiladeśasthatā kuta eva bhavet / anena yo yatsamudāyaṃ vyāpnoti sa tadekadeśānapi vyāpnoti(tyeva), yaścaikadeśānna vyāpnoti nāsau tatsamudāyamityanvayavyatirekau darśitau / *7,370* na kevalamalpālpataradeśasthatvābhāve sarvagatvābhāvaprasaṅgaḥ / kintu śaśaviṣāṇādivatsattāpi na syādityāha śūnyatvameveti // śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ evaṃca kālādīnāmalpālpataradeśāvasthāne 'lpālpataraparimāṇavattvamapyavarjanīyamityanavadhikaparimāṇāpakarṣasiddhiḥ / anavadhikotkarṣastu pareṇāpyaṅgīkṛta eveti na tadviparyaye bādhakamuktam / sarvatrāpi no bhavedityeva vā draṣṭavyam / nahi paramamahattvābhāve sarvagatatvaṃ sambhavati / tathācāha-"vibhutvānmahānākāśaḥ'; ityādi / alpālpataradeśaparyavasitasyālpālpataraparimāṇatvam / na caivamākāśādīti cet / tatkimākāśādi samuditarūpaṃ yena paryavasānāparyavasānaviṣayatvamaśnuvīta / kintvekameva / tacca yadyalpālpataradeśeṣu tiṣṭhettadā tattatparimāṇaṃ bhavatyeva (bhavedeva) / yadi tava tatra sthitasya tattatparimāṇatvaṃ tadā ghaṭādāvapi tatprasaṅga iti cenna / tasya sāṃśatvenānyathāsiddhatvāt / *7,372f.* nanu ca sarvamūrta(dravya)saṃyogitvameva sarvagatatvaṃ, na sarvatra saṃsthānam / ākāśāderanāśritatvāt / saṃyogaśca tattatparimāṇābhāve('pi bhavedeva / nahi ghaṭo gaganena saṃyujyamāno bhavati paramamahānnāpi paramāṇunā saṃyujyamānaḥ paramāṇuḥ / tatkasya hetoḥ / saṃyogasya pradeśavṛttitvāditi / maivam / sarvaparimāṇānāmapyākāśe sattvātparamāṇunā ca ghaṭāṃśasyaiva saṃyogāt / tathāhi / viśeṣaśaktayā, nirbhedamapyākāśamanantāṃśopetam / tatra anavadhikau parimāṇotkarṣāpakarṣau vyavasthayā vartete / tataśca ghaṭo vitastiparimāṇenaivākāśena saṃyujyate / svayaṃ ca tatparimāṇa iti ko doṣaḥ / ghaṭāṃśa eva paramāṇusaṃyogo vartate, na ghaṭa iti kathaṃ ghaṭasya paramāṇutā / tarhyākāśapradeśā evālpālpatarapradeśasaṃyogina iti, ta eva tattatparimāṇāḥ syurnākāśamiti cenna / teṣāmapyākāśātmakatvāt / anyathā saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ na syādvayāghātāditi / *7,378* kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamupapādyopasaṃharati ata iti // ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.