तुशब्दो विशेषार्थः । तेन सजातीययोः परमाण्वोरिति नियमो लभ्यते । संयोगः आदिकार्यस्यासमवायिकारणमिति शेषः । केन प्रमाणेनेत्याक्षेपे । उपलक्षणमेतत् । त्रयाणामेव द्वयणुकानामित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सावयवस्यानेकसंयोगः सम्भवति । परमाणुस्तु निरवयव इति द्वयोरेवेति नियमसिद्धिरित्युक्तोत्तरम् । निरवयवत्वे द्वयोरपि संयोगो न सम्भवति । संयोगस्यांशवृत्तित्वात् । *७,४२३* ननु सजातीयसंयोग एवारम्भक इति नियमो न निष्प्रमाणकः । परमाणुकार्ये गन्धाद्युत्पत्तेरेव तत्र प्रमाणत्वात् । तथा हि । पार्थिवाप्यपरमाणुभ्यां यद्येकं कार्यमुत्पद्यते तदा तदगन्धमस्नेहमापद्येत । पार्थिवतैजसाभ्यामुत्पन्नमगन्धरूपमुत्पद्येत । एकस्य गन्धादेरनारम्भकत्वात् । अतो गन्धाद्युत्पत्त्यैव सजातीयसंयोगस्यारम्भकत्वसिद्धिरित्यत आह कारणस्येति ॥ कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि तेनेति ॥ द्वयोरेवेति नियमाभावेनेत्यर्थः । स्यादेतद्विजातीयारम्भकत्वे बाधकम् । यदि द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगः कार्यारम्भक इति नियमः प्रमाणवान्स्यात् । न चैवम् । तथाच बहूनां परमाणूनां विजातीयानां संयोगातकार्यारम्भे कारणगता गन्धादयो गुणाः (सद्वितीयाः) सजातीयाः सन्तः (कार्यगाः) कार्यगतगन्धाद्यारम्भका अपि भवेयुः, को दोषः । *७,४३०* नन्वनियमवादिना द्वयसंयोगस्यारम्भकत्वं तावदिष्यते । तत्र विजातीययोरारम्भकत्वे कार्ये गन्धाद्यनुत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेन्न । एकैकस्यापि गन्धादेरारम्भकत्वे बाधकाभावात् । अपेक्षणीयान्तराभावात्सन्तोत्पत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न । कार्यद्रव्योत्पत्तेरपेक्षणीयत्वात् । समवायिकारणाभावे कार्यानुत्पादात् । अन्यथानेकगन्धाद्यभ्युपगमे ऽपि समानो दोषः । एतच्च परमतरीत्योक्तम् । वस्तुतस्तु यतः कारणान्येव कार्याकारेणोत्पद्यन्ते तेन कारणगुणा एव कार्यगा भवेयुः । ततश्च विजातीयारम्भकत्वे को दोषः । एवं तर्हि पृथिवीत्वादिजातिसङ्करः स्यादिति चेत् । ततः किम् । व्यवहारविलोपः स्यादिति चेन्न । "वैशेष्यात्तु तद्वादेऽ; इति परिहरिष्यमाणत्वात् । तथापि सम्प्रतिपन्नसजातीयारब्ध(कार्य)दृष्टान्तेन विप्रतिपन्नानामपि सजातीयारब्धत्वमनुमास्यत इति चेन्न । विजातीयारम्भकत्वस्य साक्ष्यादिप्रमाणसिद्धत्वेन बाधात् । *७,४३२* स्यादेतत् । यदि बहूनां परमाणूनां संयोगस्यारम्भकत्वं स्यात् । नचैवम् । आरम्भकसङ्खयापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् । तारतम्यत्वात् परिमाणतारतम्यादित्यनुमानेनारम्भकसङ्खयापकर्षस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धावेकस्यारम्भकत्वे सन्ततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्त्र्यादिकल्पने गौरवाद् द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगो द्रव्यारम्भक इति नियमसिद्धेरित्यत आह तारतम्येति ॥ तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः
tuśabdo viśeṣārthaḥ / tena sajātīyayoḥ paramāṇvoriti niyamo labhyate / saṃyogaḥ ādikāryasyāsamavāyikāraṇamiti śeṣaḥ / kena pramāṇenetyākṣepe / upalakṣaṇametat / trayāṇāmeva dvayaṇukānāmityapi draṣṭavyam / nanu sāvayavasyānekasaṃyogaḥ sambhavati / paramāṇustu niravayava iti dvayoreveti niyamasiddhirityuktottaram / niravayavatve dvayorapi saṃyogo na sambhavati / saṃyogasyāṃśavṛttitvāt / *7,423* nanu sajātīyasaṃyoga evārambhaka iti niyamo na niṣpramāṇakaḥ / paramāṇukārye gandhādyutpattereva tatra pramāṇatvāt / tathā hi / pārthivāpyaparamāṇubhyāṃ yadyekaṃ kāryamutpadyate tadā tadagandhamasnehamāpadyeta / pārthivataijasābhyāmutpannamagandharūpamutpadyeta / ekasya gandhāderanārambhakatvāt / ato gandhādyutpattyaiva sajātīyasaṃyogasyārambhakatvasiddhirityata āha kāraṇasyeti // kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api teneti // dvayoreveti niyamābhāvenetyarthaḥ / syādetadvijātīyārambhakatve bādhakam / yadi dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogaḥ kāryārambhaka iti niyamaḥ pramāṇavānsyāt / na caivam / tathāca bahūnāṃ paramāṇūnāṃ vijātīyānāṃ saṃyogātakāryārambhe kāraṇagatā gandhādayo guṇāḥ (sadvitīyāḥ) sajātīyāḥ santaḥ (kāryagāḥ) kāryagatagandhādyārambhakā api bhaveyuḥ, ko doṣaḥ / *7,430* nanvaniyamavādinā dvayasaṃyogasyārambhakatvaṃ tāvadiṣyate / tatra vijātīyayorārambhakatve kārye gandhādyanutpattiḥ prasajyata iti cenna / ekaikasyāpi gandhāderārambhakatve bādhakābhāvāt / apekṣaṇīyāntarābhāvātsantotpattiprasaṅgo bādhaka iti cenna / kāryadravyotpatterapekṣaṇīyatvāt / samavāyikāraṇābhāve kāryānutpādāt / anyathānekagandhādyabhyupagame 'pi samāno doṣaḥ / etacca paramatarītyoktam / vastutastu yataḥ kāraṇānyeva kāryākāreṇotpadyante tena kāraṇaguṇā eva kāryagā bhaveyuḥ / tataśca vijātīyārambhakatve ko doṣaḥ / evaṃ tarhi pṛthivītvādijātisaṅkaraḥ syāditi cet / tataḥ kim / vyavahāravilopaḥ syāditi cenna / "vaiśeṣyāttu tadvāde'; iti parihariṣyamāṇatvāt / tathāpi sampratipannasajātīyārabdha(kārya)dṛṣṭāntena vipratipannānāmapi sajātīyārabdhatvamanumāsyata iti cenna / vijātīyārambhakatvasya sākṣyādipramāṇasiddhatvena bādhāt / *7,432* syādetat / yadi bahūnāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogasyārambhakatvaṃ syāt / nacaivam / ārambhakasaṅkhayāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntam / tāratamyatvāt parimāṇatāratamyādityanumānenārambhakasaṅkhayāpakarṣasya kvacidviśrāntisiddhāvekasyārambhakatve santatotpattyādiprasaṅgāttryādikalpane gauravād dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogo dravyārambhaka iti niyamasiddherityata āha tāratamyeti // tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.