निर्मूलेत्यर्थः । साक्षीत्युपलक्षणम् । अस्य अनियमारम्भस्य । कल्पनामात्रस्य प्रामाणिकनिवारकत्वे ऽतिप्रस(ङ्ग इति)ङ्गादिति भावः । *७,४३७* अत्र तत्प्रोक्तसृष्टाविति सामान्यतो वदतान्यदपि तत्कल्पितमप्रामाणिकमिति सूचितम् । तथाहि"प्रकृतेमर्हान्महतो ऽहङ्कारो ऽहङ्कारात्क्रमेणाकाशादीनि महाभूतानिऽ; इत्येतां श्रुत्यादिप्रसिद्धां प्रक्रियामपहाय वाय्वादीनां चतुर्णामन्योन्यानपेक्षैव सृष्टिर्व्युत्क्रमेण चाभिहिता । विनैव बाधकेन"आकाशाद्वायुर्वायोरग्निःऽ; इत्यादिपञ्चमी भाक्ती स्वीकृता । अत्यन्तासत एव च जनिरङ्गीकृता । सर्वापि सृष्टिः समवाय्यादिकारणत्रयाधीनाभ्युपगता । तत्र समवायिकारणं समवायाप्रामाणिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्तम् । अत एवासमवायिकारणमपि । तदधीननिरूपणत्वाच्च तल्लक्षणस्य । समवायिनिमित्तयोरतिव्याप्तेश्च । तथाहि । तन्तुपटयोः उत्पन्नस्य द्वित्वस्य पटः समवायिकारणम् । स च द्वित्वसमवायिकारणे तन्तौ समवेतत्वात् समवायिकारणप्रत्यासन्नः । समवायिकारणतयावधृतसामर्थ्यश्च । शरीरात्मनोरुत्पन्नस्य द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिर्निमित्तम् । सा च द्वित्वसमवायिकारणात्समवेतत्वान्निमित्तत्वाच्चोक्तलक्षणसम्पन्ना । समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणमभि(हि)मतम् । नच तथा प्रकृत इति चेत् । तथापि व्याप्यबुद्धेर्व्यापकबुद्धिं प्रति विषयबुद्धेर्धर्माधर्मयोश्च सुखदुःखे प्रत्यसमवायिकारणत्वापत्तेः । नह्यन्यगतं व्याप्यबुद्धयाद्यन्यगतस्य व्यापकबुद्धयादेर्निमित्तं भवति । आत्मनि प्रदेशभेदान्नेति चेन्न । आद्यादिशब्दानां द्वितीयादिशब्दसमवायिकारणत्वाभावापत्तेः । एकाकाशगतत्वेन तत्सम्भवे प्रकृते ऽपि समानम् । *७,४४०* एवमन्यत्राप्यतिव्याप्तिरूहनीया । सङ्केतो ऽयमाचार्यस्य । अतो नातीवात्र निर्बन्धः करणीय इति चेत् । एवं तर्हि निमूलैवेयं प्रक्रियेति सिद्धमेव । *७,४४७* पाकजप्रक्रियां चाप्रामाणिकमङ्गीकुर्वन्ति । त(त्र)च्च वक्ष्यत इत्यलम् । *७,४४८* ननु परमाणुद्वयणुके एव तावन्न साक्षिसिद्धे कुतस्तदीयारम्भप्रकारः । तत्कथमुक्तं साक्षिमितस्येति । तत्राह यदीति ॥ यदि साक्षिमितं नैतन् ॥। एतदिति ॥ परमाण्वादिकम् । तर्हि तदप्रामाणिकमेवापद्यत इति शेषः । स्यादेतत् । यद्यपि महत्त्वाभावान्न परमाण्वादिकं चक्षुरादेर्गोचरः । बहिस्स्वातन्त्र्यान्मनसो ऽपि । आगमादि तु नानुमानाद्भिद्यते । भेदे ऽप्यतीन्द्रिये सङ्केतानुपपत्तेर्नागमस्य विषयः । तथाप्यनुमानं तत्र (प्रमाणं) भविष्यति । तत्कथं परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वाभावे ऽप्रामाणिकत्वापत्तिरित्यत आह नेति ॥ ॥। नानुमा तत्र वर्तते कथमिति चेत् । किं परमाण्वादिकमेव पक्षीकृत्य तत्साध्यते । उतान्यत् । *७,४५१* आद्ये तत्प्रमाणान्तरतः सिद्धं न वा । पक्षद्वये दोषमाह पक्षीकर्तुमिति ॥ पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत्
nirmūletyarthaḥ / sākṣītyupalakṣaṇam / asya aniyamārambhasya / kalpanāmātrasya prāmāṇikanivārakatve 'tiprasa(ṅga iti)ṅgāditi bhāvaḥ / *7,437* atra tatproktasṛṣṭāviti sāmānyato vadatānyadapi tatkalpitamaprāmāṇikamiti sūcitam / tathāhi"prakṛtemarhānmahato 'haṅkāro 'haṅkārātkrameṇākāśādīni mahābhūtāni'; ityetāṃ śrutyādiprasiddhāṃ prakriyāmapahāya vāyvādīnāṃ caturṇāmanyonyānapekṣaiva sṛṣṭirvyutkrameṇa cābhihitā / vinaiva bādhakena"ākāśādvāyurvāyoragniḥ'; ityādipañcamī bhāktī svīkṛtā / atyantāsata eva ca janiraṅgīkṛtā / sarvāpi sṛṣṭiḥ samavāyyādikāraṇatrayādhīnābhyupagatā / tatra samavāyikāraṇaṃ samavāyāprāmāṇikatvasya vakṣyamāṇatvādayuktam / ata evāsamavāyikāraṇamapi / tadadhīnanirūpaṇatvācca tallakṣaṇasya / samavāyinimittayorativyāpteśca / tathāhi / tantupaṭayoḥ utpannasya dvitvasya paṭaḥ samavāyikāraṇam / sa ca dvitvasamavāyikāraṇe tantau samavetatvāt samavāyikāraṇapratyāsannaḥ / samavāyikāraṇatayāvadhṛtasāmarthyaśca / śarīrātmanorutpannasya dvitvasyāpekṣābuddhirnimittam / sā ca dvitvasamavāyikāraṇātsamavetatvānnimittatvāccoktalakṣaṇasampannā / samavāyikāraṇapratyāsannatayā sāmarthyāvadhāraṇamabhi(hi)matam / naca tathā prakṛta iti cet / tathāpi vyāpyabuddhervyāpakabuddhiṃ prati viṣayabuddherdharmādharmayośca sukhaduḥkhe pratyasamavāyikāraṇatvāpatteḥ / nahyanyagataṃ vyāpyabuddhayādyanyagatasya vyāpakabuddhayādernimittaṃ bhavati / ātmani pradeśabhedānneti cenna / ādyādiśabdānāṃ dvitīyādiśabdasamavāyikāraṇatvābhāvāpatteḥ / ekākāśagatatvena tatsambhave prakṛte 'pi samānam / *7,440* evamanyatrāpyativyāptirūhanīyā / saṅketo 'yamācāryasya / ato nātīvātra nirbandhaḥ karaṇīya iti cet / evaṃ tarhi nimūlaiveyaṃ prakriyeti siddhameva / *7,447* pākajaprakriyāṃ cāprāmāṇikamaṅgīkurvanti / ta(tra)cca vakṣyata ityalam / *7,448* nanu paramāṇudvayaṇuke eva tāvanna sākṣisiddhe kutastadīyārambhaprakāraḥ / tatkathamuktaṃ sākṣimitasyeti / tatrāha yadīti // yadi sākṣimitaṃ naitan ... etaditi // paramāṇvādikam / tarhi tadaprāmāṇikamevāpadyata iti śeṣaḥ / syādetat / yadyapi mahattvābhāvānna paramāṇvādikaṃ cakṣurādergocaraḥ / bahissvātantryānmanaso 'pi / āgamādi tu nānumānādbhidyate / bhede 'pyatīndriye saṅketānupapatternāgamasya viṣayaḥ / tathāpyanumānaṃ tatra (pramāṇaṃ) bhaviṣyati / tatkathaṃ paramāṇvādeḥ sākṣivedyatvābhāve 'prāmāṇikatvāpattirityata āha neti // ... nānumā tatra vartate kathamiti cet / kiṃ paramāṇvādikameva pakṣīkṛtya tatsādhyate / utānyat / *7,451* ādye tatpramāṇāntarataḥ siddhaṃ na vā / pakṣadvaye doṣamāha pakṣīkartumiti // pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.