सिद्धत्वे पक्षलक्षणाभावादसिद्धत्वे न्यायाविषयत्वात्परमाण्वादेः पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् तत्पक्षीकारेणानुमा दूरनिरस्तेति । ननु पक्षीकरणासम्भवे कथमनुमानानुपपत्तिरित्यत आह यत्रेति ॥ यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् यश्च तदवयवः स एव परमाणुः तदवयवकल्पनायां प्रमाणाभावाद्बाधकसद्भावाच्च । अतो ऽनुमानेनैव परमाणुद्वयणुकसिद्धिरित्यत आह पक्षीकर्तुमिति ॥ प्रत्यक्षस्य त्र्यणुकस्यैव परमाणुत्वसम्भवेन तत्कार्यत्वसावयवत्वसाधानाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एव द्वयणुकपरमाण्वोरनुमा भवेत् । *७,४५५* महत्त्वात्कथमसौ परमाणुरिति चेन्न । महत्त्वासिद्धेः । चाक्षुषद्रव्यत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । कस्यचिदमहतो ऽपि चाक्षुषत्वे बाधकाभावात् । महत्त्वं च द्रव्यचाक्षुषतायां कारणमिति चेत् । सत्यम् । क्वचिदन्यदपि कारणं कल्पयिष्यते । गौरवं तथा सति स्यादिति चेन्न । धर्मिकल्पनातो धर्ममात्रकल्पनायाः लघुत्वात् । अस्तु वा महत्त्वम् । तथाप्यणुत्वेन तस्य समावेशे को विरोधः । कार्यत्वसाधनं चाप्रयोजकम् । महतो ऽप्यात्मनः प्रत्यक्षवच्चाक्षुषत्वोपपत्तेः । परममहत्त्वाभावेन क्रियासम्भवाच्च । महत्त्वस्य कारणबहुत्वं कारणमिति चेन्न । नित्यत्वोपपत्तेः । चाक्षुषमहत्त्वान्नेति चेन्न । बाधकाभावात् । अत एव कार्यद्रव्यत्वमसिद्धम् । सन्तु वा तदवयवास्त एव परमाणव इति तेषां पुनरवयवसाधनाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एवानुमा भवेत् । ननु महद्द्रव्यारम्भकत्वात्ते ऽपि सावयवा एवेति चेन्न । निरवयवस्य म(हा)हद्द्रव्यारम्भकत्वे बाधकाभावात् । बहुत्वेनैव महत्त्वारम्भोपपत्तेः । द्रव्यारम्भे सावयवत्स्यानुपयोगात् । सन्तु वा द्वयणुकावयवास्ते ऽपि कुतः परमाणवः । महद्द्रव्यारम्भकत्वेन तेषामपि सावयवत्वानुमानात् । अनवस्था बाधिकेति चेन्न । तदवयवानां तदवयवावयवानां वा निरवयवत्वेन तद्विश्रान्तेः । कथं चेयमनवस्था दूषणम् । मेरुसर्षपादीनां समपरिमाणत्वापत्तिस्तु दूषिता । घटादिकार्यानुत्पत्तिरिति चेन्न । सावयवस्यैव नित्यत्वोपपत्तेः । यथोक्तम् । अविभागः प(रणु)रमाणुतेति । *७,४६०* एवं परमाणुद्वयणुकयोरनुमानतः सिद्धिमपाकृत्य प्रसङ्गादाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्यानुमानिकत्वं न युज्यत इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति देशान्तरेति ॥ देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्
siddhatve pakṣalakṣaṇābhāvādasiddhatve nyāyāviṣayatvātparamāṇvādeḥ pakṣīkartumaśakyatvāt tatpakṣīkāreṇānumā dūranirasteti / nanu pakṣīkaraṇāsambhave kathamanumānānupapattirityata āha yatreti // yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt yaśca tadavayavaḥ sa eva paramāṇuḥ tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvādbādhakasadbhāvācca / ato 'numānenaiva paramāṇudvayaṇukasiddhirityata āha pakṣīkartumiti // pratyakṣasya tryaṇukasyaiva paramāṇutvasambhavena tatkāryatvasāvayavatvasādhānāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva dvayaṇukaparamāṇvoranumā bhavet / *7,455* mahattvātkathamasau paramāṇuriti cenna / mahattvāsiddheḥ / cākṣuṣadravyatvāttatsiddhiriti cenna / kasyacidamahato 'pi cākṣuṣatve bādhakābhāvāt / mahattvaṃ ca dravyacākṣuṣatāyāṃ kāraṇamiti cet / satyam / kvacidanyadapi kāraṇaṃ kalpayiṣyate / gauravaṃ tathā sati syāditi cenna / dharmikalpanāto dharmamātrakalpanāyāḥ laghutvāt / astu vā mahattvam / tathāpyaṇutvena tasya samāveśe ko virodhaḥ / kāryatvasādhanaṃ cāprayojakam / mahato 'pyātmanaḥ pratyakṣavaccākṣuṣatvopapatteḥ / paramamahattvābhāvena kriyāsambhavācca / mahattvasya kāraṇabahutvaṃ kāraṇamiti cenna / nityatvopapatteḥ / cākṣuṣamahattvānneti cenna / bādhakābhāvāt / ata eva kāryadravyatvamasiddham / santu vā tadavayavāsta eva paramāṇava iti teṣāṃ punaravayavasādhanāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta evānumā bhavet / nanu mahaddravyārambhakatvātte 'pi sāvayavā eveti cenna / niravayavasya ma(hā)haddravyārambhakatve bādhakābhāvāt / bahutvenaiva mahattvārambhopapatteḥ / dravyārambhe sāvayavatsyānupayogāt / santu vā dvayaṇukāvayavāste 'pi kutaḥ paramāṇavaḥ / mahaddravyārambhakatvena teṣāmapi sāvayavatvānumānāt / anavasthā bādhiketi cenna / tadavayavānāṃ tadavayavāvayavānāṃ vā niravayavatvena tadviśrānteḥ / kathaṃ ceyamanavasthā dūṣaṇam / merusarṣapādīnāṃ samaparimāṇatvāpattistu dūṣitā / ghaṭādikāryānutpattiriti cenna / sāvayavasyaiva nityatvopapatteḥ / yathoktam / avibhāgaḥ pa(raṇu)ramāṇuteti / *7,460* evaṃ paramāṇudvayaṇukayoranumānataḥ siddhimapākṛtya prasaṅgādākāśādiparimāṇotkarṣānantyasyānumānikatvaṃ na yujyata iti yaduktaṃ tatprapañcayati deśāntareti // deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.