गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदस्तु न प्रामाणिकः । तथाहि न तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, गवाश्वादिवदनुपलम्भात् । अतो गुणगुणिनावत्यन्तभिन्नावपर्यायशब्दवाच्यत्वात् । घटपटवदित्याद्यनुमानमेव वक्तव्यम् । तच्चानैकान्तिकम् । समवायस्य तद्धर्माणां (च) भेदाभावे ऽप्यपर्यायशब्दवाच्यत्वादन्यथासिद्धं च । यथा समवाये तद्गतत्वादिधर्माणां भेदभावे ऽपि विशेषपरनामकात्स्वभावविशेषादेवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिकमुपपादनीयम् । गत्यन्तराभावात् । तथा गुणगुण्यादीनाम(त्यन्ता)भेदे ऽपि गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वे(न द्र)तद्द्रव्यमेव । विशेषशक्तयैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिव्यवहारहेतुर्भविष्यति । तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकत्वं हेतूनामिति । *७,५०६* यद्वा विशेषस्तद्गतत्वादिरित्यनेनैव गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदसाधकानां हेतूनामनैकान्त्याप्रयोजकत्वे वर्णिते । यदि तद्गतत्वादिधर्माभिन्ने समवाये तद्गतत्वादिविशेषो ऽभ्युपेयते । विशेषणैव च व्यवहारा निर्वहिष्यन्ते । तदा व्यपदेशभेदादिहेतूनां व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां आभासत्वात्केन हेतुना द्रव्यस्य गुणक्रियादिरूपस्य गुणक्रियादिस्वरूपत्वस्य निषेधः (करिष्यते) क्रियते । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदः केन हेतुना साधयिष्यत इति यावत् । अन्यथासिद्धिमेव प्रकटयन्नुपसंहरति द्रव्यमेवेति ॥ समवायवदिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । यथा समवायस्य तद्गतत्वादिविशेषात्मतया व्यपदेशभेदादिव्यवहारहेतुत्वम् । तथा द्रव्यमेव घटादिकं गुणक्रियाद्यनन्तविशेषात्मतया नानाव्यवहृतेर्हेतुर्भवतीति । *७,५०७* नन्वौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिमूलत्वं वा व्यवहाराणामङ्गीकृत्य हेतूनां दूषणं शक्यम् । तत्किं विशेषाङ्गीकारेण । नैवं शक्यम् । औपचारिकत्वादौ हि कदाचिन्मुक्तौ व्यवहारः स्यात् । न हि तीरादौ सदा गङ्गादिव्यवहारो ऽस्ति । नचैवं प्रकृते सदैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादेः सत्त्वात् । यदाप्यभेदबोधाय रूपमेव घट इति वा विज्ञानं ब्रह्मेति वा व्यवह्रियते तदापि न पर्यायतामुपेत्य, तथाननुभवात् । अतो वक्तव्यमेवात्र निमित्तम् । तदिदमुक्तम् सदेति ॥ *७,५०८* नन्वनन्तविशेषात्मकमेकमेव द्रव्यमिति व्याहतमिति चेत् । किं माता वन्ध्येतिवत्साक्षाद्विरोधः, किंवा कृतकं नित्यमितिवद्वयाप्त्या । नाद्यः । यतो ऽनन्तत्वं सङ्खयाविशेषः, एकत्वं चाभेदः । न द्वितीयः । यत्रानेकत्वं तत्रावश्यं भेद इति व्याप्तौ हि स स्यात् । न चैवम् । भेदप्रतिनिधिना विशेषेणैव अनेकत्वसङ्खयानिर्वाहादित्याह अनन्तत्वमिति ॥ ॥। अनन्तत्वं विशेषतः
guṇaguṇyādyatyantabhedastu na prāmāṇikaḥ / tathāhi na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, gavāśvādivadanupalambhāt / ato guṇaguṇināvatyantabhinnāvaparyāyaśabdavācyatvāt / ghaṭapaṭavadityādyanumānameva vaktavyam / taccānaikāntikam / samavāyasya taddharmāṇāṃ (ca) bhedābhāve 'pyaparyāyaśabdavācyatvādanyathāsiddhaṃ ca / yathā samavāye tadgatatvādidharmāṇāṃ bhedabhāve 'pi viśeṣaparanāmakātsvabhāvaviśeṣādevāparyāyaśabdavācyatvādikamupapādanīyam / gatyantarābhāvāt / tathā guṇaguṇyādīnāma(tyantā)bhede 'pi guṇādīnāṃ dravyaviśeṣatve(na dra)taddravyameva / viśeṣaśaktayaivāparyāyaśabdavācyatvādivyavahāraheturbhaviṣyati / tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojakatvaṃ hetūnāmiti / *7,506* yadvā viśeṣastadgatatvādirityanenaiva guṇaguṇyādyatyantabhedasādhakānāṃ hetūnāmanaikāntyāprayojakatve varṇite / yadi tadgatatvādidharmābhinne samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'bhyupeyate / viśeṣaṇaiva ca vyavahārā nirvahiṣyante / tadā vyapadeśabhedādihetūnāṃ vyabhicārānyathāsiddhibhyāṃ ābhāsatvātkena hetunā dravyasya guṇakriyādirūpasya guṇakriyādisvarūpatvasya niṣedhaḥ (kariṣyate) kriyate / guṇaguṇyādyatyantabhedaḥ kena hetunā sādhayiṣyata iti yāvat / anyathāsiddhimeva prakaṭayannupasaṃharati dravyameveti // samavāyavaditi vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / yathā samavāyasya tadgatatvādiviśeṣātmatayā vyapadeśabhedādivyavahārahetutvam / tathā dravyameva ghaṭādikaṃ guṇakriyādyanantaviśeṣātmatayā nānāvyavahṛterheturbhavatīti / *7,507* nanvaupacārikatvaṃ vā bhrāntimūlatvaṃ vā vyavahārāṇāmaṅgīkṛtya hetūnāṃ dūṣaṇaṃ śakyam / tatkiṃ viśeṣāṅgīkāreṇa / naivaṃ śakyam / aupacārikatvādau hi kadācinmuktau vyavahāraḥ syāt / na hi tīrādau sadā gaṅgādivyavahāro 'sti / nacaivaṃ prakṛte sadaivāparyāyaśabdavācyatvādeḥ sattvāt / yadāpyabhedabodhāya rūpameva ghaṭa iti vā vijñānaṃ brahmeti vā vyavahriyate tadāpi na paryāyatāmupetya, tathānanubhavāt / ato vaktavyamevātra nimittam / tadidamuktam sadeti // *7,508* nanvanantaviśeṣātmakamekameva dravyamiti vyāhatamiti cet / kiṃ mātā vandhyetivatsākṣādvirodhaḥ, kiṃvā kṛtakaṃ nityamitivadvayāptyā / nādyaḥ / yato 'nantatvaṃ saṅkhayāviśeṣaḥ, ekatvaṃ cābhedaḥ / na dvitīyaḥ / yatrānekatvaṃ tatrāvaśyaṃ bheda iti vyāptau hi sa syāt / na caivam / bhedapratinidhinā viśeṣeṇaiva anekatvasaṅkhayānirvāhādityāha anantatvamiti // ... anantatvaṃ viśeṣataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.