ईश्वराख्यद्रव्यविशेषणामनन्तत्वमन्यत्रानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्रापि समवायवदिति सम्बद्धयते । एक एव हि समवायो ऽनेकधर्मात्मको ऽङ्गीक्रियते । *७,५०९* नन्वयं नानाव्यवहारनिर्वाहहेतुर्विशेषो यदि द्रव्यात्मैव कथं तर्हि (तद्द्रव्य)द्रव्यस्य विशेषः स्यात् । तदीयताया भेदव्याप्तत्वात् । मैवम् । विनापि भेदेन तत्प्रतिनिधिना विशेषणैव विशेषस्य तदीयतोपपत्तेः । एवं तर्हि तस्यापि विशेषस्य विशेषत्वसिद्धये विशेषान्तरमङ्गीकर्तव्यमित्यनवस्थेत्यत आह विशेषश्चेति ॥ विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् यथा समवायः स्वेनैव समवायी, न सम्बन्धान्तरेणेत्यभ्युपगम्यानवस्था परेण पराक्रियते । तथा स द्रव्ये ऽनेकव्यवहारनिर्वाहेतुर्विशेषश्च स्वेनैव विशेषी न पुनर्विशेषान्तरेण । अतो न कश्चिद्दोष इति । समवायवदित्युपलक्षणम् । सत्तान्त्यविशेषवच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथा द्रव्यगुणकर्मसु सद्वयवहारहेतुः सत्ता स्वेनैव सती स्वीकृता । यथा च नित्यद्रव्येष्वत्यन्तव्यावृत्तिप्रत्यये हेतुरन्त्यो विशेषः स्वेनैवात्यन्तव्यावृत्तस्तथैवेति । *७,५१०* अथापि स्यात् । गुणगुण्यादिभेदमभ्युपगच्छता मया इहेदमिति व्यवहारनिर्वाहाय समवायो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थापरिहाराय स्वनिर्वाहकत्वम् । अभेदं(अभ्यु)चाभ्युपगच्छता त्वयापर्यायशब्दवाच्यतादिसिद्धये विशेषो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थानिरासाय स्वनिर्वाहकत्वमिति पक्षद्वये समाने को विशेषो ऽभेदपक्षे, येन स परिगृह्यते । समवायस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत् । समं विशेषे ऽपि । अपर्यायव्यवहारादिना स सिद्ध इति चेत् । तर्हि समवायो ऽपीहेदमित्यादिना सिद्ध इति तुल्यम् । तदनैकान्तिकमित्युक्तमिति चेत् । अपर्यायव्यवहारादिकमपि घटपटावनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे व्यवहारादिसकमपि घटपटादवनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे प्रमाणाभावो विशेष इति चेन्न । अभेदे ऽपि प्रमाणाभावात् । गवाश्चादिवद्विवेकेनानुपलम्भो अभेदे प्रमाणमिति चेत् । तर्हि व्यपदेशभेदादि भेदे प्रमाणमस्तीति समाधिसाम्यम् । तद्वयभिचारान्यथासिद्धिभ्यां निरस्तमिति चेत् । अभेदप्रमाणमपि तादृगेव । तस्यापि क्षीरनीरादौ व्यभिचारात् । अयुतसिद्धत्वेनान्यथासिद्धेश्च । तस्मान्निमित्तो ऽयमभेदपक्षपात इत्यत आह कल्पनेति ॥ कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता नहि
īśvarākhyadravyaviśeṣaṇāmanantatvamanyatrānekatvamiti draṣṭavyam / atrāpi samavāyavaditi sambaddhayate / eka eva hi samavāyo 'nekadharmātmako 'ṅgīkriyate / *7,509* nanvayaṃ nānāvyavahāranirvāhaheturviśeṣo yadi dravyātmaiva kathaṃ tarhi (taddravya)dravyasya viśeṣaḥ syāt / tadīyatāyā bhedavyāptatvāt / maivam / vināpi bhedena tatpratinidhinā viśeṣaṇaiva viśeṣasya tadīyatopapatteḥ / evaṃ tarhi tasyāpi viśeṣasya viśeṣatvasiddhaye viśeṣāntaramaṅgīkartavyamityanavasthetyata āha viśeṣaśceti // viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat yathā samavāyaḥ svenaiva samavāyī, na sambandhāntareṇetyabhyupagamyānavasthā pareṇa parākriyate / tathā sa dravye 'nekavyavahāranirvāheturviśeṣaśca svenaiva viśeṣī na punarviśeṣāntareṇa / ato na kaściddoṣa iti / samavāyavadityupalakṣaṇam / sattāntyaviśeṣavaccetyapi draṣṭavyam / yathā dravyaguṇakarmasu sadvayavahārahetuḥ sattā svenaiva satī svīkṛtā / yathā ca nityadravyeṣvatyantavyāvṛttipratyaye heturantyo viśeṣaḥ svenaivātyantavyāvṛttastathaiveti / *7,510* athāpi syāt / guṇaguṇyādibhedamabhyupagacchatā mayā ihedamiti vyavahāranirvāhāya samavāyo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthāparihārāya svanirvāhakatvam / abhedaṃ(abhyu)cābhyupagacchatā tvayāparyāyaśabdavācyatādisiddhaye viśeṣo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthānirāsāya svanirvāhakatvamiti pakṣadvaye samāne ko viśeṣo 'bhedapakṣe, yena sa parigṛhyate / samavāyasyāprāmāṇikatvamiti cet / samaṃ viśeṣe 'pi / aparyāyavyavahārādinā sa siddha iti cet / tarhi samavāyo 'pīhedamityādinā siddha iti tulyam / tadanaikāntikamityuktamiti cet / aparyāyavyavahārādikamapi ghaṭapaṭāvanaikāntikamiti samānam / astu tarhi guṇaguṇyādibhede vyavahārādisakamapi ghaṭapaṭādavanaikāntikamiti samānam / astu tarhi guṇaguṇyādibhede pramāṇābhāvo viśeṣa iti cenna / abhede 'pi pramāṇābhāvāt / gavāścādivadvivekenānupalambho abhede pramāṇamiti cet / tarhi vyapadeśabhedādi bhede pramāṇamastīti samādhisāmyam / tadvayabhicārānyathāsiddhibhyāṃ nirastamiti cet / abhedapramāṇamapi tādṛgeva / tasyāpi kṣīranīrādau vyabhicārāt / ayutasiddhatvenānyathāsiddheśca / tasmānnimitto 'yamabhedapakṣapāta ityata āha kalpaneti // kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā nahi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.